शोषितांचे दैन्य मांडणारा काव्यसंग्रह ' गोलपीठा'

 साहित्याला समाजाचा आरसा म्हटले जाते समाजातील सर्व चांगल्या वाईट घडामोडी समाजाचे प्रश्न याचे प्रतिबिंब आपल्याला साहित्यात उमटलेले दिसते. विसाव्या शतकाच्या 80 आणि 90 च्या दशकात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेस आलेले विद्रोही साहित्य देखील त्याला अपवाद नाही किंबहुना विद्रोही साहित्यात सामाजिक तळागाळातील दुःख दैन्य अडचणी यांचे अत्यंत ठळकपणे प्रतिबिंब उमटलेले दिसते. विद्रोही साहित्यातील महत्वाचे व्यक्तिमत्व जेष्ठ कवी साहित्यिक नामदेव ढसाळ यांनी लिहिलेला गोळापिठा हा देखील याला अपवाद नाही. 

गोलापिठातील  कविता वाचताना मुंबईचे एक वेगळेच रूप समोर येते. एका बाजूला झगमगाट, श्रीमंती आणि विकासाचे स्वप्न दाखवणारे शहर, तर दुसऱ्या बाजूला भूक, गरिबी, वेश्यावस्ती, गुन्हेगारी आणि माणसाच्या जगण्याचा संघर्ष असलेले वास्तव! या वास्तवाचे अत्यंत निर्भीड चित्रण ढसाळ करतात. समाजाने ज्यांच्याकडे दुर्लक्ष केले, अशा माणसांना या कविता संग्राहाचे कवी नामदेव ढसाळ आपल्या कवितांचा केंद्रबिंदू केल्याचे कविता वाचताना सहजतेने लक्षात येते‌.

नामदेव ढसाळ हे दलित साहित्य चळवळीतील महत्त्वाचे कवी, विचारवंत आणि सामाजिक कार्यकर्ते होते. मुंबईतील कामाठीपुरा परिसरातील गोलपीठा या भागाशी त्यांचे बालपण आणि अनुभव जोडलेले होते. या परिसरातील वंचित, शोषित, उपेक्षित माणसांचे जगणे, त्यांचे दुःख, दारिद्र्य, संघर्ष आणि सामाजिक अवहेलना त्यांनी जवळून अनुभवली होती. याच अनुभवांचे अस्वस्थ करणारे प्रतिबिंब 'गोलपीठा'मधील कवितांमध्ये उमटले आहे  असे म्हटले तर ते वावगे ठरणार नाही ‌

नामदेव ढसाळांच्या कवितांमध्ये सामाजिक विषमता, जातीय भेदभाव, आर्थिक शोषण, दांभिकता आणि अन्यायाविरुद्धचा तीव्र संताप व्यक्त होतो. मात्र हा संताप केवळ नकारात्मक नाही. त्यामागे माणसाला प्रतिष्ठेने जगता यावे, समाजात समानता निर्माण व्हावी आणि शोषणमुक्त व्यवस्था अस्तित्वात यावी, अशी ठाम अपेक्षा आहे. त्यांच्या कवितांमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रभाव, समतेची आकांक्षा आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिसून येते.

कर्मयोगाची इत्यंभुत माहिती देणारे पुस्तक 'कर्मयोग'

आपल्या हिंदू ग्रंथांमध्ये मनुष्याने कसे वागावे कसे वागू नये याविषयी खूप उत्तम प्रकारे मार्गदर्शन करण्यात आलेले आहे. हे मार्गदर्शन प्रामुख्याने आपण चार भागात विभाजित करू शकतो. पहिला भाग मध्ये कर्मयोग दुसरा म्हणजे ज्ञानयोग तिसरा म्हणजे राजयोग आणि चौथा मध्ये प्रेमयोग. यातील चारही योग अत्यंत महत्त्वाचे आहेतच. मात्र या चार योगातील कोण जास्त सर्वात महत्त्वाचा याचा विचार करता कर्मयोग हा  अत्यंत महत्त्वाचा समजला जातो.

कर्मयोग म्हणजे कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे आणि निष्ठेने पार पाडणे. भगवद्गीतेमध्ये कर्मयोगाचे महत्त्व सांगितले आहे. प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या कार्यातून समाजाचे कल्याण साधण्याचा प्रयत्न करावा, ही कर्मयोगाची मुख्य शिकवण आहे. काम करताना यश-अपयश, लाभ-हानी यांचा अवाजवी विचार न करता कर्तव्याला प्राधान्य देणे म्हणजे कर्मयोग.   प्रामुख्याने  भगवद्गीता आणि बृहदारण्यक या उपनिषदांमध्ये आपणास  अत्यंत सविस्तर पद्धतीने सांगितले आढळते.  संस्कृत भाषेत असणारे हे ज्ञान आपणास माहिती हवी यासाठी विवेकानंद  केंद्र कन्याकुमारी मराठी प्रकाशन विभागतर्फे प्रकाशित आणि लतिका मुतालीक यांनी मराठी अनुवादित केलेले पुस्तक खूप उपयोगी पडते.

विवेकानंद केंद्राच्या कर्मयोग संग्रहालयातील श्लोक आणि स्वामी दयानंद सरस्वतीच्या गीता होम स्टडीज  कोर्समधून घेतलेल्या 26 लोकांचे अर्थासह सखोल निरूपण म्हणजे सदर पुस्तक होय.हे श्लोक उपनिषदांच्या समतूल्य मानल्या गेलेल्मा गीतेतील भगवान श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यात  कुरूक्षेत्राच्या ठिकाणी झालेल्या संवादाचे आहेत. ज्यात भगवान श्रीकृष्ण यांनी शिक्षकाच्या भुमिकेतून आपल्या लाडक्या शिष्याला अर्थात अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगितले आहे. या पुस्तकात श्लोकाचे सहजसोप्या मराठी भाषेत मुळच्या संस्कृत भाषेत असणाऱ्या शब्दांचे संधी विग्रहांसह अर्थ आणि संपूर्ण संस्कृत श्लोकांचे  भाषांतर त्यानंतर त्यावरचे सुमारे चार पाणी निरूपण देण्यात आलेले आहे. 

भगवद्गीता संपूर्ण समजून घेऊन त्या पद्धतीने आचरण केल्यास अधिकच उत्तम मात्र ज्यांना हे शक्य नाही त्यांनी किमान भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचे श्लोक समजून त्यानुसार आपले वर्तन ठेवल्यास देखील उत्तम म्हणता येऊ शकते. आणि या पद्धतीने आपली वागणूक ठेवण्यासाठी हे पुस्तक निश्चितच उपयोगी पडेल यात तिळमात्र शंका नाही. 

कार्यकर्त्याची जडणघडण उलगडवणारे पुस्तक 'सेवा साधना'

व्यक्ती निर्माणातून राष्ट्र निर्माण या तत्त्वावर श्रद्धा ठेवत गेल्या पन्नास वर्षाहून अधिक काळ कार्यरत असणाऱ्या विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारीच्या कार्याचा आज मोठा वटवृक्ष झालेला दिसतो. स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेत आज भारतात अकराशे पेक्षा जास्त शाखा संपर्क केंद्रे च्या मार्फत केंद्राचे कार्य दिवसात दिवस वाढतच आहे यामध्ये स्थानिक पातळीवर काम करणारे स्थानिक कार्यकर्त्यांबरोबर केंद्राचे कार्य हेच आपले जीवित कार्य समजून कार्यरत राहणाऱ्या जीवनव्रतींचे मोठे योगदान आहे.

जीवनव्रतींच्या पाहिल्या काही वर्षांमधल्या तुकड्यांना मा एकनाथजींसारख्या कुशल संघटकाकडून यासंबंधीचं मार्गदर्शन मिळालं. त्यांच्या या व्याख्यानांपैकी काही व्याख्यानांचा संग्रह त्यांच्या पश्चात Sadhana of Service या नावानं प्रसिद्ध झाला. या इंग्रजी पुस्तकाचंच मराठी रूपांतर आहे. मात्र, पुस्तकाच्या मांडणीत मुळापेक्षा बरंच परिवर्तन केलेलं आहे. एकाच विषयावरचा मुळात अनेक प्रकरणांत विभागलेला मजकूर या पुस्तकात एकत्र आणला आहे. त्या दृष्टीनं आवश्यक ते फेरफारकरण्याचं स्वातंत्र्यही घेतलं आहे. तरीही अनेक ठिकाणी पुनरावृत्ती झाल्याचं दिसेल. त्या त्या भागात विषय स्पष्ट होण्याची आवश्यकता लक्षात घेऊन आणि व्याख्यानाचा ओघ टिकावा म्हणून ही पुनरावृत्ती ठेवली आहे

हे पुस्तक दोन भागात विभागले आहे पहिल्या भागातील व्याख्यानांमध्ये प्रामुख्यानं विचार केला आहे, तो व्यष्टिजीवनाचा. माणसाच्या अगदी बाल्यावस्थेपासून प्रारंभ करून त्याच्या टप्प्याटप्यानं होणाऱ्या प्रगतीचं चित्र एकनाथजींनी इथं स्पष्ट केलं आहे. मानवी जीवनाचं अंतिम ध्येय; अनेक जन्मांनंतरच हे ध्येय साध्य होत असल्यानं त्याचा टप्पा म्हणजे या जन्मीचं जीवितकार्य; या कार्यासाठी स्वीकारलेलं सेवेचं माध्यम आणि व्रत; एकदा हे सर्व ठरलं की, त्यानुसार करावा लागणारा जीवनाचा आराखडा; या आराखड्यानुसार व्रतस्थ जीवन जगत असताना पाळावे लागणारे विधिनिषेध, असावी लागणारी मनोभूमिका, स्वीकारावं लागणारं अनुशासन इत्यादी गोष्टींचा विचार या व्याख्यानांमध्ये आहे. हे विचार विवेकानंद केंद्रातला सेवाव्रती कार्यकर्ता डोळ्यांपुढे ठेवून सांगितलेले असले, तरीकार्यकर्ता नसणाऱ्या, पण आपल्या आयुष्याचं ध्येय समजून घेऊन ते गाठण्यासाठी प्रयत्न करू इच्छिणाऱ्या सामान्य माणसाच्या दृष्टीनंही ते मोलाचे आहेत.

दुसऱ्या भागात आपण व्यष्टिजीवनाकडून समष्टीच्या विचाराकडे जातो. या सर्व व्याख्यानांमध्ये संघटना आणि राष्ट्र यांच्या पार्श्वभूमीवर कार्यकर्त्याला केलेले मार्गदर्शन आहे. संघटना, तिची आवश्यकता; सेवाभावी संघटनेची वैशिष्ट्ये; संघटनेतील कार्यकर्त्यांत आवश्यक असणारे गुण; संघटनेचं कार्य सुरळीत चालण्यासाठी त्याची व्हावी लागणारी विशिष्ट प्रकारची घडण असा संघटनात्मक विचार पहिल्या काही व्याख्यानांत आहे. त्यानंतर 'विवेकानंद केंद्र' या

सेवाभावी संघटनेच्या तत्त्वज्ञानाचा विचार येतो. हे तत्त्वज्ञान, 'केंद्राची' कार्यपद्धती, 'केंद्राची' उद्दिष्टं; ज्यांनी ही उद्दिष्टं साध्य करायची ते समर्पित कार्यकर्ते अर्थात 'जीवनव्रती'; नवनवीन कार्यकर्त्यांचा शोध आणि त्यांची घडण असे विषय एकनाथजींनी नंतरच्या व्याख्यानांत चर्चिलेले आहेत. या सर्व विचारांचं वैशिष्ट्य हे की, केवळ विवेकानंद केंद्राच्याच नव्हे, तर कोणत्याही संघटनेतील कार्यकर्त्याला त्यांतून मोलाचं, महत्त्वाचं आणि मूलगामी मार्गदर्शन मिळेल!

सदर  पुस्तक हे थेट माननीय एकनाथजी यांच्या विचारांचे संकलन असल्याने ज्यांन केंद्र मुळातून जाणून घ्यायचे आहे अशांसाठी हे पुस्तक अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मात्र त्यांनीच हे पुस्तक वाचावे असे मात्र नाहीये‌. विवेकानंद केंद्र यांच्या जीवनवतींना उद्देश्यून केलेली ही भाषणे कोणत्याही संघटनेच्या स्वयंसेवकाला  सुद्धा अत्यंत महत्त्वाची ठरणारी आहेत. किंबहुना तुम्ही कोणत्या संस्थेचे सदस्य असाल नसाल मात्र आपल्या भारत देशाचे उत्तम नागरिक होण्यासाठी तुम्ही हे पुस्तक वाचावेत असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही, असेच हे पुस्तक आहे

विवेकानंद केंद्राच्या प्रार्थनेचा सविस्तर अर्थ उलगडणून सांगणारे पुस्तक :ध्येयमार्गानुयात्रा

कोणत्याही कार्यासाठी लोक जेव्हा संस्था स्थापन करतात तेव्हा त्या लोकांमध्ये एकता निर्माण व्हावी आपुलकीची आपण एक आहोत अशी भावना निर्माण हवी यासाठी विविध उपाय योजना जातात जसे झेंडा तसेच प्रार्थना यांची निर्मिती करणे होय. स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारावर श्रद्धा ठेवत व्यक्ति निर्मणातून राष्ट्र राष्ट्रनिर्मिती असे ध्येय अंगी बाणवत गेल्या पन्नासहून अधिक वर्षापासून कार्यरत असणाऱ्या विवेकानंद केंद्राला सुद्धा एक प्रार्थना आहे

स्वामीजींच्या कल्पनेतील भारताचे स्वप्न प्रत्यक्षात येण्यासाठी मा. एकनाथजींनी अतिशय शिस्तबद्ध, निवडक आणि वेचक तरुण स्त्री-पुरुषांना एकत्र करण्याची आणि त्यांच्या विखुरलेल्या आध्यात्मिक व शारीरिक शक्तींना संघटित स्वरूप देण्याची एक योजना आखली. मातृभूमीची सेवा करण्याच्या ध्येयासाठी जीवन समर्पित करू इच्छिणाऱ्या युवक- युवतींना एकत्र करण्याचा त्यांचा उद्देश होता आणि त्याप्रमाणे त्यांनी त्यांना एकत्र केले आणि त्यांना जीवनव्रती म्हणून प्रशिक्षण देण्याची परंपरा सुरू केली. राष्ट्रपुनरुत्थान हेच जीवनव्रतींच्या जीवनाचे उद्दिष्ट त्यांना अपेक्षित होते. अशा युवक जीवनव्रतींनी एकांतवासात साधू व्हावे, असा अर्थ त्यांना अपेक्षित नव्हता.

जीवनव्रती हे केंद्राच्या कार्याचा कणा बनावे, अशी एकनाथजींची इच्छा होती. आपल्या जीवनातील थोडासा काळ 'राष्ट्रपुनरुत्थानासाठी मनुष्यनिर्माण' या अवघड कामास देण्यास हजारो लोकांना प्रवृत्त करावे, असे स्वप्न एकनाथजींनी पाहिले. केंद्राचे हे ध्येय केंद्रप्रार्थनेत अंतर्भूत करण्यात आले आहे. हे आपणा सर्वांनी पटते ते मी विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारीच्या मराठी प्रकाशन विभागातर्फे प्रकाशित ध्येयमार्गानूयात्रा या प्रार्थनेची ओळख करून देणाऱ्या पुस्तकाच्या वाचनाने

हे पुस्तक म्हणजे केंद्रप्रार्थनेचा अर्थ आणि महत्त्व विस्ताराने स्पष्ट करण्याचा एका अनुभवी केंद्रकार्यकर्त्याचा एक प्रयत्न आहे. त्यामुळे असे कार्यकर्ते आणि हितचिंतक, जे या प्रार्थनेकडे सामर्थ्य, सहयोग आणि प्रेरणा यांचा अखंड स्रोत म्हणून पाहतात, त्यांना तिचा अर्थ सहज अवगत होईल. जे या केंद्र-प्रार्थनेच्या अर्थावर सखोल चिंतन करतील, त्यांना केंद्राने समोर ठेवलेले उद्दिष्ट समजू शकेल आणि ते त्या उद्दिष्टाप्रती न अडखळता जाऊ शकतील, 

आणि जे या केंद्राशी निगडित आहेत, ते या पुस्तकाचा जास्तीतजास्त उपयोग करून घेतील. कारण हे पुस्तक

म्हणजे दीर्घ आणि सखोल मनन आणि चिंतनाचे फल आहे.राष्ट्रपुनरुत्थानासाठी मनुष्यनिर्माण' या माध्यमातून धर्मस्थापनेच्या प्रक्रियेला हातभार लावणे, हा केंद्राच्या आदर्शाचा गाभा आहे.स्वामी विवेकानंदांनी आधुनिक जगाला जी सनातन मूल्ये स्पष्ट करून सांगितली, त्याच सनातन मूल्यांवर राष्ट्रनिर्मितीचे ध्येय आधारलेले असेल. ही सनातन मूल्ये आणि या प्राचीन राष्ट्राचे आदर्श ही प्रार्थना तंतोतंत अंमलात आणते, हे या पुस्तकात सांगण्यात आलेल्या तीच्य स्पष्टीकरणातून अनुभवयास येते‌.सुमारे पावणे दोनशे पानाच्या या पुस्तकात फक्त तीचे भाषांतर देण्यात आलेले नसुन या प्रार्थनेमागची भावना उलगडवून देण्यात आली आहे‌.

सदर पुस्तक वाचल्यानंतर आपण प्रार्थनेचा अधिक जवळ जाऊ शकत असल्याने प्रत्येकाने केंद्र कार्यकर्त्यांनी किमान एकदा हे पुस्तक वाचावेच असे आहे. आपण जे कार्य करत आहोत त्या मागचा कार्यकारण भाव अधिक सखोल आणि सविस्तरपणे व्यक्त झाल्याने हे पुस्तक वाचल्यानंतर कार्यकर्त्याची प्रार्थना विषयीची भावना अधिक उत्तम होत तो कार्यात उत्तम रीतीने जोडला जाऊ शकतो याबाबत शंका नसावी.

कर्मयोगाच्या आधारे व्यक्तीमत्व कसे सुधारावे, ?हे सांगणारे पुस्तक

 

प्रत्येक जीव अव्यक्त आहे. ते ईश्वरत्व पूर्णपणे व्यक्त करणे हेच मानवाचे ध्येय आहे. कर्मयोग, भक्तियोग, ज्ञानयोग अथवा राजयोग या चारपैकी कोणत्याही एका मार्गाने किंवा अनेक मार्गांनी हे ईश्वरत्व प्रकट करा, हाच खरा धर्म होय. मूर्तिपूजा, उपदेश, मंदिर, धर्मग्रंथ या सर्व केवळ तपशिलाच्या बाबी आहेत.' असा संदेश आपल्या हिंदू संस्कृतीत देण्यात आलेला आहे

योद्धा संन्यासी म्हणून सुप्रसिद्ध असणारे युवकांचे प्रेरणा स्त्रोत म्हणून ओळखले जाणाऱ्या स्वामी विवेकानंद यांनी या चारही योगांवर चार स्वतंत्र ग्रंथ लिहिले आहेत. विशेष म्हणजे स्वामीजींच्या जीवनामध्ये या चारही योगांचा सुंदर समन्वय पाहायला मिळतो. प्रथमदर्शनी स्वामी  ध्यानमार्गी (राजयोगी) वाटतात. पण ते उत्कट भक्तदेखील होते. रामकृष्णदेवांच्या पश्चात अवघ्या १५ वर्षांमध्ये त्यांनी सारे जग हलवून सोडले, हा त्यांचा उत्कट कर्मयोग होय. त्यांची ज्ञानमार्गातील तत्त्वचिंतनाची भूमिका त्यांच्या वेदांतपर प्रवचनातून दिसून येते.  रामकृष्णदेवांच्या जीवनामध्ये ज्याप्रमाणे विविध आध्यात्मिक भावांचे संमेलन पाहायला मिळते, त्याप्रमाणे स्वामीजींच्या जीवनामध्ये चारही योग प्रकट झालेले दिसतात.

स्वामीजींच्या चारही योगांवरील ग्रंथांचा वाचक किंवा श्रोता अमेरिकन मनुष्य होता. त्यांनी मुख्यत्वे पश्चिमेतील माणसांसाठी ही व्याख्याने दिली किंवा काही लेख लिहिले. त्यांची भाषादेखील सुमारे १२० वर्षांपूर्वीची आहे. आजच्या

भारतीय तरुणांसाठी हे चारही योग संक्षिप्त करून सुलभ भाषेत मांडणे ही काळाची गरज होती, आणि ही गरज पुर्ण

होती   सुनील चिंचोळकर यांनी लिहलेल्या मंत्र यशाचा या पुस्तकातून कर्मयोगाच्या साधकाला स्वामीजींसारख्या थोर कर्मयोग्याने जी महत्त्वाची २५ सूत्रे दिली आहेत, त्याचे अत्यंत सोप्या मराठी भाषेत मात्र सगळ्या अर्थ उघडून सांगणारे स्पष्टीकरण म्हणजे सदरचे पुस्तक होय. या पुस्तकाच्या वाचानाने आपणास  विवेकानंदा यांनी मांडलेल्या  कर्मयोगाच्या 25 सूत्रांचे अत्यंत सुलभ सोप्या सहज होणाऱ्या भाषेत ते देखील अनावश्यक तांत्रिक माहितीच्या जंजाळ्यात न अडकता आकलन होते   120 पानांमध्ये मांडलेले हे पुस्तक आपणास कर्मयोगाची ज्याला काहीच माहिती नाही त्याला मोठ्या प्रमाणात उपयुक्त ठरेल यात शंका नसावी. 

यश मिळविण्यासाठी वेळेचे नियोजन, एकाग्रता, शिस्त आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न आवश्यक असतात. केवळ मोठी स्वप्ने पाहून उपयोग नाही, तर त्या स्वप्नांच्या पूर्ततेसाठी दररोज छोटे-छोटे प्रयत्न करणे महत्त्वाचे आहे. आपल्या कामाप्रती प्रामाणिकपणा आणि सकारात्मक दृष्टिकोन असेल, तर अडचणींवर मात करणे शक्य होते.

आजच्या स्पर्धात्मक युगात विद्यार्थ्यांपासून ते विविध क्षेत्रांत कार्यरत असलेल्या व्यक्तींपर्यंत प्रत्येकाला यशाचे सूत्र जाणून घेण्याची उत्सुकता असते. अशा वेळी यशाकडे पाहण्याची योग्य दृष्टी विकसित करण्यासाठी 'मंत्र यशाचा' हे पुस्तक निश्चितच वाचनीय ठरते.

यश म्हणजे केवळ वैयक्तिक प्रगती किंवा आर्थिक संपन्नता नव्हे, तर स्वतःचा विकास साधताना समाजासाठीही उपयुक्त ठरणे होय. यशस्वी जीवनाची दिशा शोधणाऱ्या प्रत्येकाने या पुस्तकाची आवर्जून ओळख करून घ्यावी.

कहाणी विवेकानंद केंद्राची '

आपल्यापैकी अनेकांनी कन्याकुमारी येथे ज्या खडकावर बसून स्वामी विवेकानंद यांनी तीन दिवस रात्र तप केले.जिथे त्यांना या भारतभुमीस गतवैभव मिळण्यासाठी काय करावे लागेल याचा मार्ग सुसप्ट झाला.त्या ठिकाणी उभारलेल्या शिला स्मारकाला भेट दिली असेल या भेटीदरम्यान या खडकाच्या समोरच १०० एकर जमिनीवर वसलेले विवेकानंद केद्राचे मुख्यालय 'विवेकानंदपुरम देखील बघितले असू शकते‌‌

 'मनुष्यनिर्माण' व 'राष्ट्रपुनरुत्थानाचे' विवेकानंदांचे स्वप्न पूर्ण करण्याचा प्रयत्न विवेकानंद केंद्र करीत आहे. संपूर्ण भारतात विवेकानंद केंद्राचे कार्य २८ राज्यांमधील नगरस्थाने, कार्यस्थाने, शाखा, विविध प्रकल्प यांच्या माध्यमातून एकूण ११०० पेक्षा जास्त ठिकाणी सुरू आहे.

१) नैसर्गिक साधनसंपत्ती विकास
२) ग्रामीण विकास प्रकल्प
३) विवेकानंद केंद्र सांस्कृतिक संस्था
४) वैदिक दर्शन प्रतिष्ठान
५) विवेकानंद इंटरनॅशनल फाऊंडेशन
६) अरुणाचल बंधू परिवार.

आपल्या महाराष्ट्राचाच विचार करायचा. झाल्यास केंद्राच्या 'मराठी प्रकाशन विभागा'तर्फे पुणे येथून वैचारिक व आध्यात्मिक विषयांवरील विविध पुस्तके, दैनंदिनी, कार्यदर्शिका प्रकाशित होतात. 'विवेक विचार' हे मासिकही सोलापूर येथून प्रकाशित होते.

जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांत कार्यरत असणाऱ्या सर्वांना योगाच्या माध्यमातून अधिक गुणवत्तापूर्ण जीवन कसे जगता येईल, यावर संशोधन करणारी व प्रशिक्षण देणारी संस्था असावी, या उद्देशाने विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारीने 'विवेकानंद केंद्र वेदान्तिक अॅप्लिकेशन ऑफ योग अॅण्ड मॅनेजमेंट, सोलापूर' हा प्रकल्प हाती घेतला आहे.केंद्राचा प्रशिक्षण व सेवा प्रकल्प त्र्यंबकेश्वरपासून चार किलोमीटर अंतरावरील जव्हार फाट्यावर असलेल्या पिंपळद येथे आहे. या प्रकल्पामार्फत १) आरोग्य सेवा २) स्वयंरोजगार मार्गदर्शन ३) शेती, जलव्यवस्थापन व गोसंवर्धन इत्यादी उपक्रम राबविले जातात. ४) ग्रामविकास वसतिगृह आहे. ५) कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे घेतली जातात.

हे सर्व कामकाज कसे चालते.आपल्या सारखीच सर्वसामान्य व्यक्ती इतके मोठे कार्य कसे काय करु शकतात‌. मी या संस्थेसाठी काय करु शकतो यासारख्या असंख्य प्रश्नाची उत्तरे आपणास हवी असतील तर आपणास विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारीचेच कार्यकर्ते असलेले यांनी लिहिलेले.  हे पुस्तक अत्यंत महत्त्वाचे ठरते‌.

विवेकानंद केंद्राचे संस्थापक एकनाथजी रानाडे यांची केंद्र स्थापनेमागची प्रेरणा, त्यांचे उदिष्ठ, त्यांनी आखून दिलेली कार्यपद्धती, मा.एकनाथजी यांनी केंद्राची विद्यमान कार्यप्रणालीच का निवडली,केंद्राच्या उभारणीमध्ये त्यांनी घेतलेले कष्ट या सर्व बाबींविषयी यामध्ये सविस्तरपणे सांगण्यात आले आहे‌.

सुमारे सव्वाशे पानांच्या या पुस्तकाची भाषा सहजसोपी चटकन समजणारी असुन,वाचकाला विवेकानंद केंद्राविषयीम अधिकाधीक जाणुन घेण्यास प्रवृत्त करणारी आहे.वाचक पूस्तक वाचताना केंद्राच्या कार्याचा भाग होण्याची इच्छा वाचकाच्या मनात निर्माण झाल्याशिवाय राहणारच नाही अशी पुस्तकाची रचना आहे.

 संघ विचारावर श्रद्धा ठेवत राष्ट्र निर्मितीचे काम करणाऱ्या विवेकानंद केंद्राची समग्र माहिती आपणास या पुस्तकाद्वारे होते. तरी व्यक्ती निर्माणातू राष्ट्र निर्मितीचे उद्दिष्ट बाळगणाऱ्या विवेकानंद केंद्राची माहिती होण्यासाठी आपण सर्वांनी किमान एकदा हे पुस्तक वाचायला हवे

समाजाचा वेध घेणारे, विचारांना समृद्ध करणारे मासिक- अनुभव

अनेकदा वाचन म्हटलं की फक्त पुस्तके डोळ्यासमोर येतात. मात्र ते खरे चित्र नाहीये. दर आठवड्याला प्रकाशित होणारे साप्ताहिक, दर पंधरा दिवसांनी प्रसिद्ध होणारे पाक्षिक, दर महिन्याला प्रसिद्ध होणारे मासिक तसेच दर दोन महिन्यांनी आणि तीन महिन्यांनी प्रसिद्ध होणाऱ्या अनुक्रमे द्वैमासिक आणि त्रैमासिक वर्षातून एकदाच प्रकाशित होणारे वार्षिक यासारख्या नियतकालिकांची सुद्धा एक वेगळी दुनिया आहे. ते सुद्धा एक वेगळे अफलातून प्रकारचे वाचन आहे. पुस्तकांबरोबर नियतकालिके सुद्धा आपल्याला खूप काही शिकवून जातात.माहिती देऊन जातात.आपल्या रोजच्या जगण्यामध्ये काही विषय असे असतात जे विषय सविस्तर सखोल मांडणे आवश्यक असते. रोज प्रकाशित होणाऱ्या दैनिकांमध्ये असणाऱ्या वेळेच्या बंधनामुळे ते शक्य होणे काहीसे दुरापस्त असतेमात्र त्यावर पुस्तक प्रकाशित होणे देखील अवघड असते. एखाद्या विषयावर पुस्तक लिहायचे झाल्यास बराच कालावधी लागतो. दरम्यान ती घटना लोकांचा स्मृतीतून जाऊ शकते तसेच त्याचे महत्त्व देखील मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतेतसेच काही विषय असे असतात की ज्यावर ती घटना घडल्यावर लगेच व्यक्त होणे आवश्यक असते त्या घटनेवर रक्त होण्यासाठी जास्त वेळ घेतल्यास त्या घटनेवर अन्याय केल्यासारखे असते. सविस्तरपणे व्यक्त होण्याच्या ऐवजी फक्त त्या प्रसंगावरच लिखाण केल्यास अधिक उत्तम ठरू शकते अस्याही काही घटना असतात. असा विषयांना न्याय देण्याचे काम हे साप्ताहिके आणि मासिके सहजतेने करतात करतात. अनेकांगी विविध विषयांवरील नियतकालिके सध्या प्रसिद्ध होत आहेत त्यातीलच एक म्हणजे गेल्या २५ वर्षांपासून पुण्यातील नामवंत अध्यतं संस्था युनिक फीचर्स मार्फ़त प्रसिद्ध होणारे मासिक महा अनुभव.  वाचन म्हणजे केवळ मनोरंजन नव्हे, तर स्वतःच्या विचारविश्वाचा विस्तार करण्याची प्रक्रिया होय. चांगले पुस्तक किंवा नियतकालिक आपल्याला नव्या गोष्टी शिकवते, परिचित घटनांकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहायला लावते आणि अनेकदा आपल्या समजुतींचा पुनर्विचार करण्यास प्रवृत्त करते. ‘महाअनुभव’ हे मासिक याच अर्थाने वाचकांसाठी महत्त्वाचे ठरते.  

१९९० मध्ये काही तरुण पत्रकारांनी एकत्र येऊन स्थापना केलेली युनिक फीचर्स हि संस्थासामाजिक भान जपणारी आणि संशोधनाधिष्ठित पत्रकारितेला प्राधान्य देणारी संस्था .म्हणून ओळखली जाते. पुणे येथे मुख्यालय असलेल्या या संस्थेच्या पत्रकारितेचा मुख्य उद्देश समाजातील विविध प्रश्नांचा सखोल अभ्यास करून ते प्रश्न व्यापक समाजासमोर मांडणे,हा आहे. पारंपरिक कारणांमुळे मागे राहिलेल्या समाजघटकांचे प्रश्न, विकासप्रक्रियेत दुर्लक्षित राहिलेले समूह, ग्रामीण व शहरी भागातील समस्या, सामाजिक चळवळी आणि परिवर्तनासाठी प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्ती व संस्थांचे कार्य यांना आपल्या पत्रकारितेतून व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे तसेच केवळ समस्यांचे चित्रण न करता त्या समस्यांवर उपाय शोधणाऱ्या व्यक्ती, सामाजिक कार्यकर्ते, संस्था आणि त्यांच्या प्रयोगशील कार्याची ओळख करून देणे यासाठी युनिक फीचर्स संथ ओळखली जाते . . वस्तुनिष्ठता, अभ्यासपूर्ण मांडणी, समतोल दृष्टिकोन आणि सामाजिकबांधिलकी या मूल्यांना संस्थेने नेहमीच महत्त्व दिलेले दिसतेय अशा प्रकारे पत्रकारितेला केवळ बातम्या देण्याचे माध्यम न मानता समाजाचे प्रश्न समजून घेण्याचे, विचारप्रवृत्त करण्याचे आणि सकारात्मक परिवर्तनाला चालना देण्याचे प्रभावी साधन बनविण्याचे काम युनिक फीचर्स गेली साडेतीन दशके करीत आहे याच कामाचा भाग म्हणून अनुभव' हे चोखंदळ वाचकांसाठीचे मासिक, किशोरवयीन मुलांसाठीचे 'पासवर्ड' हे नियतकालिक आणि 'समकालीन' प्रकाशन हे आदी उपक्रम राबवले जातात

मी गेल्या काही महिन्यापासून अनुभव हे मानिसक विकत घेऊन नियमितपणे वाचत आहे त्यावेळी आलेल्या अनुभवानुसार सांगतोय आजच्या माहितीच्या युगात बातम्या आणि घडामोडींची माहिती सहज उपलब्ध होते. मात्र, एखादी घटना का घडली, तिच्यामागील सामाजिक, राजकीय किंवा आर्थिक परिस्थिती काय आहे आणि तिचे दूरगामी परिणाम कोणते असू शकतात, हे समजून घेण्यासाठी सखोल वाचनाची आवश्यकता असते. अनुभवमधील वैचारिक लेखन आणि विश्लेषणात्मक दृष्टिकोन वाचकाला अशा प्रश्नांचा विचार करण्यास प्रवृत्त करते राजकारण, समाजजीवन, अर्थकारण, संस्कृती आणि समकालीन प्रश्न अशा विविध विषयांचा वेध घेताना वाचकाला केवळ माहिती देण्यापलीकडे जाऊन विषयाची पार्श्वभूमी समजून देण्याचा प्रयत्न संपादकाचा असल्याचे वाचनातून दिसून येते .

 विविध विषयांकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांतून पाहण्याची संधी मिळाल्याने वाचकाच्या विचारविश्वाचा विस्तार होतो. तसेच स्वतंत्रपणे विचार करणे, प्रश्न विचारणे आणि स्वतःचे मत तयार करणे यांसारख्या सवयी विकसित होऊ शकते विद्यार्थी, स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणारे तरुण, पत्रकारिता क्षेत्रातील व्यक्ती आणि सामाजिक विषयांत रस असणाऱ्या वाचकांसाठी अत्यंत आवश्यक असलेलीघटनांचे विश्लेषण करण्याची आणि समाजातील विविध प्रवाह समजून घेण्याची दृष्टीही विकसित होण्यास

मासिकाचे वाचन मदत करू शकते असा माझा आतापर्यंतचा अनुभव आहे सध्याच्या काळात मोबाईल आणि समाजमाध्यमांवर माहितीचा प्रचंड ओघ असताना, थांबून वाचणे, विचार करणे आणि विषयाचा सखोल अभ्यास करणे अधिक महत्त्वाचे झाले आहे आणि त्यासाठी अनुभव मासिक हा सक्षम पर्याय ठरू शकतो असे माझे गेल्या कित्येक ,महिन्याच्या वाचनांतर झालेले अनुभवाविषयी मत आहे.

सध्या मराठी भाषेत मोठ्या प्रमाणात सकस आणि एखाद्या पक्षाची बाजू न घेता निष्पक्ष माहिती देणारी अत्यंत मोजकीच नियतकालिके प्रसिद्ध होतात. त्यातील एक असलेल्या अनुभव  मासिकाचे वाचन प्रत्येकाने किमान एकदा तरी करायलाच  मराठी माध्यामध्ये सहसा न हाताळले जाणारे रिपोर्ताज सारखे अनेक शोध पत्रकारितेचे सखील वार्तांकन करणारे प्रकार या मासिकात अनेकदा वापण्यात आल्याचे सहज दिसून येते . किंबहुना ज्यांना खरीपत्रक्रियता म्हणजे काय हे अनुभवायचे असेल त्यांनी हे मासिक वाचायलाच हवे मासिकाची किंमत ७५ रुपये अशी काहीशी बापरे इतके रुपये अशी भावना निर्माण करणारी असली तरी मासिकातून मिळणारे ज्ञान (माहिती नव्हे ज्ञान ) जगातील विविध घटकांची होणारी ओळख बघता ती कमाईचा आहे असे आपण खात्रीशीरपणे म्हणू शकतो मी आपणासी ज्या पुणे शहरातून हा संवाद साधतोय त्या ठिकाणी सध्या कॉफीची रक्कम हि किमान २५ ते ३० रुपये आहे त्याच्या विचार करता अडीच ते तीन कॉफी कपच्या खर्च्यात येणाऱ्या या मासिकाच्या वाचांतून समृद्ध होणारे आपले अनुभव विश्व त्याच किमतीच्या कॉफीतून मिळणाऱ्या अनुभवापेक्षा कैकपटीने छान आहे तरी तुम्ही ते अवश्य वाचावे