समाजाचा वेध घेणारे, विचारांना समृद्ध करणारे मासिक- अनुभव

अनेकदा वाचन म्हटलं की फक्त पुस्तके डोळ्यासमोर येतात. मात्र ते खरे चित्र नाहीये. दर आठवड्याला प्रकाशित होणारे साप्ताहिक, दर पंधरा दिवसांनी प्रसिद्ध होणारे पाक्षिक, दर महिन्याला प्रसिद्ध होणारे मासिक तसेच दर दोन महिन्यांनी आणि तीन महिन्यांनी प्रसिद्ध होणाऱ्या अनुक्रमे द्वैमासिक आणि त्रैमासिक वर्षातून एकदाच प्रकाशित होणारे वार्षिक यासारख्या नियतकालिकांची सुद्धा एक वेगळी दुनिया आहे. ते सुद्धा एक वेगळे अफलातून प्रकारचे वाचन आहे. पुस्तकांबरोबर नियतकालिके सुद्धा आपल्याला खूप काही शिकवून जातात.माहिती देऊन जातात.आपल्या रोजच्या जगण्यामध्ये काही विषय असे असतात जे विषय सविस्तर सखोल मांडणे आवश्यक असते. रोज प्रकाशित होणाऱ्या दैनिकांमध्ये असणाऱ्या वेळेच्या बंधनामुळे ते शक्य होणे काहीसे दुरापस्त असतेमात्र त्यावर पुस्तक प्रकाशित होणे देखील अवघड असते. एखाद्या विषयावर पुस्तक लिहायचे झाल्यास बराच कालावधी लागतो. दरम्यान ती घटना लोकांचा स्मृतीतून जाऊ शकते तसेच त्याचे महत्त्व देखील मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतेतसेच काही विषय असे असतात की ज्यावर ती घटना घडल्यावर लगेच व्यक्त होणे आवश्यक असते त्या घटनेवर रक्त होण्यासाठी जास्त वेळ घेतल्यास त्या घटनेवर अन्याय केल्यासारखे असते. सविस्तरपणे व्यक्त होण्याच्या ऐवजी फक्त त्या प्रसंगावरच लिखाण केल्यास अधिक उत्तम ठरू शकते अस्याही काही घटना असतात. असा विषयांना न्याय देण्याचे काम हे साप्ताहिके आणि मासिके सहजतेने करतात करतात. अनेकांगी विविध विषयांवरील नियतकालिके सध्या प्रसिद्ध होत आहेत त्यातीलच एक म्हणजे गेल्या २५ वर्षांपासून पुण्यातील नामवंत अध्यतं संस्था युनिक फीचर्स मार्फ़त प्रसिद्ध होणारे मासिक महा अनुभव.  वाचन म्हणजे केवळ मनोरंजन नव्हे, तर स्वतःच्या विचारविश्वाचा विस्तार करण्याची प्रक्रिया होय. चांगले पुस्तक किंवा नियतकालिक आपल्याला नव्या गोष्टी शिकवते, परिचित घटनांकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहायला लावते आणि अनेकदा आपल्या समजुतींचा पुनर्विचार करण्यास प्रवृत्त करते. ‘महाअनुभव’ हे मासिक याच अर्थाने वाचकांसाठी महत्त्वाचे ठरते.  

१९९० मध्ये काही तरुण पत्रकारांनी एकत्र येऊन स्थापना केलेली युनिक फीचर्स हि संस्थासामाजिक भान जपणारी आणि संशोधनाधिष्ठित पत्रकारितेला प्राधान्य देणारी संस्था .म्हणून ओळखली जाते. पुणे येथे मुख्यालय असलेल्या या संस्थेच्या पत्रकारितेचा मुख्य उद्देश समाजातील विविध प्रश्नांचा सखोल अभ्यास करून ते प्रश्न व्यापक समाजासमोर मांडणे,हा आहे. पारंपरिक कारणांमुळे मागे राहिलेल्या समाजघटकांचे प्रश्न, विकासप्रक्रियेत दुर्लक्षित राहिलेले समूह, ग्रामीण व शहरी भागातील समस्या, सामाजिक चळवळी आणि परिवर्तनासाठी प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्ती व संस्थांचे कार्य यांना आपल्या पत्रकारितेतून व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे तसेच केवळ समस्यांचे चित्रण न करता त्या समस्यांवर उपाय शोधणाऱ्या व्यक्ती, सामाजिक कार्यकर्ते, संस्था आणि त्यांच्या प्रयोगशील कार्याची ओळख करून देणे यासाठी युनिक फीचर्स संथ ओळखली जाते . . वस्तुनिष्ठता, अभ्यासपूर्ण मांडणी, समतोल दृष्टिकोन आणि सामाजिकबांधिलकी या मूल्यांना संस्थेने नेहमीच महत्त्व दिलेले दिसतेय अशा प्रकारे पत्रकारितेला केवळ बातम्या देण्याचे माध्यम न मानता समाजाचे प्रश्न समजून घेण्याचे, विचारप्रवृत्त करण्याचे आणि सकारात्मक परिवर्तनाला चालना देण्याचे प्रभावी साधन बनविण्याचे काम युनिक फीचर्स गेली साडेतीन दशके करीत आहे याच कामाचा भाग म्हणून अनुभव' हे चोखंदळ वाचकांसाठीचे मासिक, किशोरवयीन मुलांसाठीचे 'पासवर्ड' हे नियतकालिक आणि 'समकालीन' प्रकाशन हे आदी उपक्रम राबवले जातात

मी गेल्या काही महिन्यापासून अनुभव हे मानिसक विकत घेऊन नियमितपणे वाचत आहे त्यावेळी आलेल्या अनुभवानुसार सांगतोय आजच्या माहितीच्या युगात बातम्या आणि घडामोडींची माहिती सहज उपलब्ध होते. मात्र, एखादी घटना का घडली, तिच्यामागील सामाजिक, राजकीय किंवा आर्थिक परिस्थिती काय आहे आणि तिचे दूरगामी परिणाम कोणते असू शकतात, हे समजून घेण्यासाठी सखोल वाचनाची आवश्यकता असते. अनुभवमधील वैचारिक लेखन आणि विश्लेषणात्मक दृष्टिकोन वाचकाला अशा प्रश्नांचा विचार करण्यास प्रवृत्त करते राजकारण, समाजजीवन, अर्थकारण, संस्कृती आणि समकालीन प्रश्न अशा विविध विषयांचा वेध घेताना वाचकाला केवळ माहिती देण्यापलीकडे जाऊन विषयाची पार्श्वभूमी समजून देण्याचा प्रयत्न संपादकाचा असल्याचे वाचनातून दिसून येते .

 विविध विषयांकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांतून पाहण्याची संधी मिळाल्याने वाचकाच्या विचारविश्वाचा विस्तार होतो. तसेच स्वतंत्रपणे विचार करणे, प्रश्न विचारणे आणि स्वतःचे मत तयार करणे यांसारख्या सवयी विकसित होऊ शकते विद्यार्थी, स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणारे तरुण, पत्रकारिता क्षेत्रातील व्यक्ती आणि सामाजिक विषयांत रस असणाऱ्या वाचकांसाठी अत्यंत आवश्यक असलेलीघटनांचे विश्लेषण करण्याची आणि समाजातील विविध प्रवाह समजून घेण्याची दृष्टीही विकसित होण्यास

मासिकाचे वाचन मदत करू शकते असा माझा आतापर्यंतचा अनुभव आहे सध्याच्या काळात मोबाईल आणि समाजमाध्यमांवर माहितीचा प्रचंड ओघ असताना, थांबून वाचणे, विचार करणे आणि विषयाचा सखोल अभ्यास करणे अधिक महत्त्वाचे झाले आहे आणि त्यासाठी अनुभव मासिक हा सक्षम पर्याय ठरू शकतो असे माझे गेल्या कित्येक ,महिन्याच्या वाचनांतर झालेले अनुभवाविषयी मत आहे.

सध्या मराठी भाषेत मोठ्या प्रमाणात सकस आणि एखाद्या पक्षाची बाजू न घेता निष्पक्ष माहिती देणारी अत्यंत मोजकीच नियतकालिके प्रसिद्ध होतात. त्यातील एक असलेल्या अनुभव  मासिकाचे वाचन प्रत्येकाने किमान एकदा तरी करायलाच  मराठी माध्यामध्ये सहसा न हाताळले जाणारे रिपोर्ताज सारखे अनेक शोध पत्रकारितेचे सखील वार्तांकन करणारे प्रकार या मासिकात अनेकदा वापण्यात आल्याचे सहज दिसून येते . किंबहुना ज्यांना खरीपत्रक्रियता म्हणजे काय हे अनुभवायचे असेल त्यांनी हे मासिक वाचायलाच हवे मासिकाची किंमत ७५ रुपये अशी काहीशी बापरे इतके रुपये अशी भावना निर्माण करणारी असली तरी मासिकातून मिळणारे ज्ञान (माहिती नव्हे ज्ञान ) जगातील विविध घटकांची होणारी ओळख बघता ती कमाईचा आहे असे आपण खात्रीशीरपणे म्हणू शकतो मी आपणासी ज्या पुणे शहरातून हा संवाद साधतोय त्या ठिकाणी सध्या कॉफीची रक्कम हि किमान २५ ते ३० रुपये आहे त्याच्या विचार करता अडीच ते तीन कॉफी कपच्या खर्च्यात येणाऱ्या या मासिकाच्या वाचांतून समृद्ध होणारे आपले अनुभव विश्व त्याच किमतीच्या कॉफीतून मिळणाऱ्या अनुभवापेक्षा कैकपटीने छान आहे तरी तुम्ही ते अवश्य वाचावे 

फास्टर फेणे-बालसाहित्यातील नायकांचा महामेरू

बाल साहित्य! लहान मुलांमधून मोठे मोठे वाचक घडावे. त्यांना लहानपणीच  वाचनाची आवड लागावी यासाठी त्यांचा भाव विश्वासी मिळते जुळते असणारे आणि त्यांना रुचेल भावेल समजेल अशा पद्धतीने तयार केलेले साहित्य म्हणजे बाल साहित्य. सध्या साहित्यातील हा प्रकार काहीसा मागे  पडलेला असला, अडगळीत गेलेला असला तरी सुद्धा श्यामची आई, फास्टर फेणे, बोक्या सातबंडे, गोट्या यासारखे अनेक नायक हे मराठीमध्ये बाल साहित्यात अजरामर झालेले आहेत. 

फास्टर फेणे एक साधारणत 12 ते 15 वर्षाचा चणाक्ष, चुणचुणीत, काहीशा हाडकुळा मात्र बुद्धीने अत्यंत तीक्ष्ण असलेला एक कुमार वयीन डिटेक्टिव्ह. मराठीतील एक प्रतिभावान लेखक भा.रा. भागवत यांच्या कल्पनेतून साकारलेला  पुणे शहराचे एक महत्त्वाचे  असणाऱ्या उपनगथ हडपसर परिसरात वास्तव्यास असणारा मुळचा फुरसुंगीचा असलेला बबन फेणे अर्थात फास्टर फेणे.

विद्याविहार या शाळेत वस्तीगृहात रहात शिकत असताना बबन फेणे आपल्या अत्यंत जवळचा मित्र सुभाष देसाई, मामेबहीण माली यांच्या मदतीने, गुन्ह्यांची उकल करतो त्याच्या या गुन्हांच्या तपासकथा भा.रा. भागवत यांनी विविध कथांचा मार्फत वाचकांना उपलब्ध करून दिल्या. या कथा विविध भागात विभागलेल्या आहेत. फुरसुंगीचा फास्टर फेणे,आगे बढो फास्टर फेणेबाल बहाद्दर फास्टर फेणे,जवानमर्द फास्टर फेणे,फास्टर फेणेचा रणरंगट्रिंग ट्रिंग... फास्टर फेणे,फास्टर फेणेची एक्प्रेस कामगिरी,फास्टर फेणे टोला हाणतो

फास्टर फेणे डिटेक्टिव्ह,फास्टर फेणेची काश्मिरी करामत,प्रतापगडावर फास्टर फेणे

गुलमर्गचे गूढ आणि फास्टर फेणे,चिकूचे चाळे आणि फास्टर फेणे,फास्टर फेणेची डोंगरभेट

फास्टर फेणेच्या गळ्यात माळ,चक्रिवादळात फास्टर फेणे,चिकू, चिंपाझी आणि फास्टर फेणे

विमानचोर विरुद्ध फास्टर फेणे,जंगलपटात फास्टर फेणे,टिक-टॉक फास्टर फेणे हे ते भाग.

प्रत्येक प्रौढ व्यक्तीच्या मनात सुद्धा एके ठिकाणी खट्याळ बालक वास्तव करत असते, असे म्हटले जाते.माझ्या मनातील खट्याळ बालकास आनंद हवा म्हणून मी फास्टर फेणे चा वरचा परिच्छेदात सांगितलेल्या विविध भागांपैकी आगे बढो फास्टर फेणे फास्टर फेणेची एक्सप्रेस कामगिरी चक्रीवादळ फास्टर फेणे आणि फास्टर फेणे डिटेक्टिव्ह चार भाग नुकतेच वाचले

आगे बढो फास्टर फेणे या भागात अफिकम् विरूद्ध फास्टर फेणे, पिवळ्या संकटावर मात, सरपटीत गुहा व चेटकणीचे घर,पुण्याच्या पुरात फास्टर फेणे आणि अपूर्व सायकल शर्यत या चार कथांचा समावेश आहे. अफिकम् विरूद्ध फास्टर फेणे या या कथेत फास्टर फेणे मित्राबरोबर फुरसुंगी ला जात असताना काही अडचणीमुळे मित्राच्या
बंगल्यावर गेले असता घडणाऱ्या प्रसंगाचे वर्णन करण्यात आले आहे पिवळ्या संकटावर मात या कथेत तो त्याची मामे बहीण माली हीच्या बरोबर  सुट्टीच्या दरम्यान लोणावळा मावळ परिसरात फिरायला गेला असता त्याची वाघा बरोबर झालेली झटापट  सांगण्यात आलेली आहे. सरपटीची गुहा आणि चेटकणीचे घर या तिसऱ्या भागात रत्नागिरीतील कुख्यात गुंडास त्याने कशी पद्धतीने अटक करवली याविषयी सांगितले आहे तर चौथ्या आणि शेवटच्या कथेत पानशेतचे धरण फुटल्यावर त्याच्यावर ओढवणाऱ्या प्रसंगाचे वर्णन करण्यात आलेले आहे. फास्टर फेणेची एक्सप्रेस कामगिरी या भागात, फास्टर फेणेची एक्सप्रेस कामगिरी

 भागुबाईचा वाघ भाग बनला, 134 नाही 420, तंट्या भिल्लाचा खजिना, सायकल  रेस अडली नाही आणि बलून चालून फास्टर फेणे कथा वाचवायला मिळतात या या भागातील पहिला कथेत अर्थात फास्टर फेणेची एक्सप्रेस

कामगिरी यामध्ये बबन ने पुणे ते लोणारवळा दरम्यान एका चोराला कसे पकडले हे सांगितले तर भागुबाईच्या वाघ बनला या दुसऱ्या गोष्टीमध्ये जयंत जोशी नावाचा एक मित्र जो अत्यंत घाबरट होता तो धाडसी कसा बनला त्याविषयी सांगण्यात आलेले आहे या भागाच्या

 तिसऱ्या गोष्टींमध्ये आपणास फास्टर फेणे बँकेत गेला असता गैरप्रकार करून पैसे काढणाऱ्याला त्यांनी कसे पकडले हे 134 नाही 420 हे शीर्षक असलेल्या कथेतून आपणास वाचता येते . तंट्या भिल्लाचा खजिना  ही कथा हडपसर सासवड या भागात घडते जिथे एक इतिहास अभ्यासक या भागाच्या कोणत्या खजिना पुरल्याची घटना घडली हे सांगतात, आणि त्यानुसार खजिन्याचा शोध घेण्याची चित्तारकथा सांगण्यात आली आहे.सायकल रेस अडली नाही असे शीर्षक असलेल्या पाचव्या कथेमध्ये शाळेकडून सायकल स्पर्धेमध्ये सहभागी होत असताना प्रतिस्पर्ध्याकडून त्याला कोणत्या प्रकारे त्रास देण्यात आला आणि त्याने त्यावर कोणत्या प्रकारे मात केली याविषयी सांगितले आहे तर बनवून फास्टर फेणे ही कथा मुंबईतील त्याच्या 

पराक्रम सांगते. 

चक्रीवादळात फास्टर फेणे या भागात आपणास चक्रीवादळात फास्टर फेने बच्चू भालू आणि फास्टर फेणे,चार खिशांची कथा भुताच्या मार्गावर फास्टर फेणे, फास्टर फेणेचा शंखनाद आणि मोगलेद्दीकरांचे रद्दी या कथा वाचायला मिळतात या भागाच्या पहिल्या कथेत फास्टर फेणेने त्याच शेख नावाचा सरांना त्यांचे घर चक्रीवादळामुळे उध्वस्त झाल्यास त्यांना कोणत्या प्रकारे मदत केली तसेच त्यांच्या वाम मार्गाला लागणाऱ्या मुलाला कोणत्या प्रकारे योग्य मार्गावर आणले याविषयी सांगितले आहे.या कथेचे शीर्षक हे भागाचेच शीर्षक
आहे.  बच्चू भालू आणि फास्टर फेणे या गोष्टींमध्ये फास्टर फेणे मुंबईला त्याच्या निशा आत्याकडे आल्या असता निशा आत्याच्या ओळखीच्या एका कुटुंबातील लहान मुलाला कोणत्या पद्धतीने त्याने वाचवले याविषयी आपणास वाचायला मिळते एका जत्रेमध्ये फास्टर फेणे येणे कोणत्या पद्धतीने चोरांना पकडून दिले हे आपल्याला चार पिकाची कथा शीर्षक असलेल्या या भागातील खिशांची कथा कथेतून समजते एका पडक्या वाड्यामध्ये भूत आहे या अफवे मागचे सत्य त्याने कोणत्या पद्धतीने, जगासमोर आणले हे चौथ्या गोष्टीतून समजते या कथेचे शीर्षकभुताचा मागावर फास्टर फेणे असे आहे. या भागातील पाचवी कथेची पार्श्वभुमी देखील

 काहीशी चौथा कथेसारखीच अंधश्रद्धे विरुद्धची आहे या भागात एका देवी मंदिरात रात्री काही समाजकंटकांकडून   देवी कोपली आहे तुम्ही घरात बसा असा तीचा संदेश अशी अफवा पसरवत केलेल्या गैर कृत्यांच्या बुरखा  फाडला  आहे या कथेचे शीर्षक फास्टर फेणेचा शंखनाद असे आहे. या भागाच्या सहाव्या आणि शेवटच्या कथेतफास्टर फेणे एका मुलीला कशी मदत करतो यावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. फास्टर फेणे डिटेक्टिव्ह या भागात

आपणास फास्टर फेणे डिटेक्टिव्ह ,नाटक रंगले दाट फास्टर फेणे भुस्सा  करतो, एका दगडात तीन हेर आणि चोर दिवाळी या चार कथा वाचता येतात भागाचे शीर्षक असलेल्या पहिल्या कथेत आपणास डिटेक्टिव्ह चा फायदा घेत गैरप्रकार करणाऱ्या एका व्यक्तीच्या बुरखा फास्टर फेणेने कसा फाडला याविषयी सांगण्यात आलेले आहे, फास्टर  फेणेच्या विद्या भवन शाळेतर्फे बसवण्यात आलेल्या नाटकाच्या प्रयोग लोणावळ्यात होत असताना फास्टर फेणे कोणत्या पद्धतीने चोरांना अटक करवतो  हे  नाटक रंगले दाट या कथेत आपणास वाचवण्यास मिळते,  मित्राच्या घरी पुणे शहरातील कसबा पेठ आले असता फास्टर फेणेने भेसळ येणाऱ्या व्यापाराविरुद्ध कशी मोहीम करत त्याला पोलिसांच्या हवाली केले याची कथा भागाच्या तिसऱ्या गोष्टीत वाचावयास  मिळते. या भागातील चौथ्या कथेचे शीर्षक आहे एका दगडात तीन हेर. चौथ्या गोष्ट मध्ये आपणास फास्टर फेणे यांनी याने केलेल्या एका अचाट परिक्रमाची गोष्ट समजते पाचव्या आणि शेवटच्या गोष्टींमध्ये फास्टर फेणे याने हडपसरच्या रेसकोर्स भागात पकडलेल्या चोरांविषयी आपणास समजते. 

फास्टर फेणेचे सर्वच भाग मोठे रंजक असून  ते वाचकाला खिळवून ठेवतात. सध्या बाजारात बाल साहित्यामध्ये असलेल्या छोटा भीम, बाल हनुमान डोरेमॉन, निंजा हातोरी,  या सारख्या चरित्र नायकांच्या मालिकेतील पहिला आणि अत्यंत धाडसी हुशार चरित्र नायक तो देखील पूर्णता मराठी हडपसरचा.  या फास्टर फेणेचा कथा आपणास खूप काही शिकवून जातात. आपण किमान एकदा त्यातील एखाद्या तरी भाग अवश्य वाचावा.

सहजसोप्या भाषेत योगशात्राची ओळख करून देणारे पुस्तक योग कुलम

देशाची वाटचाल ही  युवा वर्ग ठरवतो असे सहजतेने म्हंटले जात असले तरी खऱ्या अर्थाने लहान मुले- मुली कोणत्याही देशाचे खरे भवितव्य असते. जर अजाणतेपणातच त्यांच्यावर योग्य ते संस्कार झाले तर त्या देशाचे भवितव्य खऱ्या अथाने सुरक्षित असते. कारण मोठे झाल्यावर व्यक्तीच्या धारणा काहीश्या पक्क्या होतात.मग त्या बदलणे काहीसे कठीण असते. मात्र लहान मुला मुलींना एखाद्या गोष्टीविषयी पटवून देणे खूपच कठीण काम असते . त्यांना आवडेल आणि समजेल अश्या भाषेत समजावून सांगणे हे सहजसोपे काम नाही . त्यातही मुद्दा योगशास्त्र सारखा अत्यंत किचकट असेल जो या आधी एरंडेल चे तेल पिताना चेहरा जसा कडवट होतो त्या प्रमाणे गंभीरपणे सांगण्यात आलेला असेल तर हे काम अधिकच अवघड

मात्र हे महा कठीण काम अत्यंत सोपे करण्याचे शिवधनुष्य लीलया पेलल्याचे  व्यक्ती निर्मितीतून राष्ट्र निर्मिती होते या सिद्धतांनुसार अध्या शतकाहून जास्त काळ कार्यरत असलेल्या असणाऱ्या विवेकानंद केंद्राच्या कार्यकर्त्यांनी केल्याचे आपणांस विवेकानंद केंद्र मराठी प्रकाशन विभाग, विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारी यांच्यातर्फे प्रकाशित 'योग कुलम' हे पुस्तक वाचल्यावर समजते 

 विवेकानंद केंदाच्या कार्यपध्दतीपैकी एक असलेल्या संस्कार वर्ग ही कार्यपद्धती  डोळ्यासमोर ठेवून लिहलेल्या या पुस्तकातून आपणास भारतीय संस्कृतीचा पायाच योगावर पूर्णपणे आधारित आहे आपल्या समाजजीवनात छोट्या छोट्या गोष्टी देखील कोणत्या प्रकारे योगासी जोडल्या गेल्या आहेत तसेच योग म्हणजे फक्त आसने आणि प्राणायाम नाही तर ती एक जीवनपद्धती आहे पृथीवरील सर्व सजीव  मग त्यात मनुष्यप्राणी असो हत्ती असो अथवा अन्य कोणी असो  त्या परमात्याचे अंश आहोत या परमात्यालाजगत वेगवेगळी नवे दिलेली असलीतरी मूळ तत्व एकच आहे हे अगदी सहजसोप्या उदाहरातून समजवून सांगण्यात आले आहे पुस्तकात दिलेली उद्धरण इतकी सोपी रोजच्या व्यवहारात अनेकदा वापरली जाणारी आहेत मात्र याच उदाहरणांच्या माध्यमातून आपण योगासारखा विषय देखील समजवून सांगता येतो याचे आश्चर्य पुस्तक वाचून झाल्यावर राहिल्यवशिवाय राहत नाही यातच सर्व काही आले असे सहजतेने म्हणू शकतो 

पुस्तकाची भाषा सहजसोपी आहे . रोजच्या आयुष्यात ज्या प्रकारे दोन व्यक्ती बोलतात त्या प्रमाणे संवादी आहे तसेच मराठीत आहे ना पुस्तक मग भलेही रोजच्या वापरात नसले तरी टाक मराठी शब्द असे न करता रोजच्या

व्यवहारात रुळलेले इंग्रजी शब्द देखील वापरले आहे सुमारे ५८ पानाच्या या पुस्तकात ठिकठिकाणी चित्रे वापरली आहेत महत्त्वाचा मुद्दा वेगळ्या रंगात अधिक ठळकपणे छापला आहे त्यामुळे आपण काय वाचतो आहोत हे चटकन समजते .मुलांमधील निरागसता, मुलांच्या स्वभावातील कुठल्याही गोष्टीविषयीची नैसर्गिक उत्कंठा मुलाना पडणारे प्रश्न आणि त्यांचे निराकरण करण्याची शिक्षकाची जन्मजात वृत्ती याचा कल्पकतेने वापर केल्यास कोणताही विषय असो ते कोणत्या पद्धतीने समजावता येतो याचे एक उत्तम उदाहरण म्हणजे सदर पुस्तक होय असे आपण सहजतेने म्हणू शकतो 

 मूलाना वाढदिवशी पुस्तक भेट द्यावे  असे वाटतंय मात्र त्यांना कोणते पुस्तक देऊ तेच समजत नाहीये .बाजारात त्यांना आवडेल अशी पुस्तके मुळात कमी आहेत त्यातही जी आहेत त्यात  काही साम्मानीय अपवाद वगळता इतर सर्व कॉमिक्स प्रकारातील आहे ज्यामध्ये फक्त  मनोरंजन होते अश्या  अडचणीत असलेल्या  व्यक्तीच्या त्रासातून मुक्ती म्हणून आपण सहज ओळखू शकणारे हे पुस्तक मोठ्यांनीही वाचावे असे आहे मग वाचणार ना  पुस्तक 

स्वामी विवेकानंद यांच्या मानस कन्येचा जीवन प्रवास उलगडवणारे पुस्तक कर्मयोगीनी भगिनी निवेदीता

जन्माने आयरिस धर्माने सुरुवातीला ख्रिस्ती मात्र स्वामी विवेकानंद यांच्या सानिध्यात आल्याने आपल्या इतकीच भारतीय झालेली स्वामी विवेकानंद यांची मानस कन्या म्हणून आपण भगिनी निवेदिता यांना ओळखतो. मात्र भगिनी निवेदिता यांची इतकीच ओळख नाही, भगिनी निवेदिता यांना आपण वेदकाळातील गार्गी मैत्रीयी यांची परंपरा पुढे अवाह्यात पुढे नेणारी विदूषी जिने आपल्या लेखनाद्वारे, आणि व्याख्यानाद्धारे भारताच्या प्राचीन वारस्याची जगाला ओळख करून दिली, म्हणूनही ओळखू शकतो. भगिनी निवेदीता यांच्या व्यक्तीमत्त्वातील विविध गुणांची ओळख होते ती कर्मयोगीनी भगिनी निवेदिता या विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारी मराठी प्रकाशन विभागातर्फे प्रकाशित 80 पानी छोटेखानी पुस्तकातून.

विवेकानंद  केंद्राच्या मालेगाव  शाखेतील धडाडीचे कार्यकर्ते डॉ. सुरेश शास्त्री यांनी भगिनी निवेदिता यांच्या स्मृतीस शताब्दी वर्षाचे औचित्य साधत लिहिलेल्या या पुस्तकाचे आपण दोन भागात सहजतेने विभाजन करू शकतो. पहिल्या भागात निवेदिता यांच्या जन्म, कौटुंबिक स्थिती, त्यांच्या आईची त्यांच्या जन्माच्या वेळची इच्छा, त्यांचे बालपण आणि त्यांचा असणारा धार्मिकतेचा कल,  त्यांचे स्वामी विवेकानंद यांचा ओळख होण्यापर्यंतचे जीवन, स्वामी विवेकानंद बरोबर केलेले कार्य तसेच स्वामी विवेकानंद यांच्या निर्वाणानंतर स्वामी विवेकानंदांचे त्यांनी पुढे नेलेले कार्य याविषयी अत्यंत सहज सोप्या चटकन समजणाऱ्या भाषेत तीन प्रकरणाद्वारे सांगण्यात आलेले आहे. अष्टपैलू निवेदिता असे शीर्षक असलेल्या दुसऱ्या भागात आठ परिशिष्ठे आहेत.ज्यात भगिनी निवेदिता यांची स्वामी विवेकानंद यांची शिष्या म्हणून असणारी ओळख, तसेच त्यांनी शिक्षिका म्हणून केलेले कार्य, त्यांनी पंडिता म्हणून केलेले कार्य, समाजप्रबोधन करण्यासाठी केलेले कार्य, राष्ट्रभक्त म्हणून केलेले कार्य, स्वामी विवेकानंद यांचै विचार पुढे न्यायचे म्हणून जीवनव्रती म्हणून केलेले कार्य लोकांची सेवा केली म्हणून लोकमाता असणारी त्यांची ओळख तसेच हिंदू तत्त्वज्ञानात मोठी गोष्ट समजण्यात  येणारी कर्मयोगाची जपणूक करणारी व्यक्ती म्हणून कर्मयोगिनी विविध पैलूंद्वारे ओळख होते.

नोव्हेंबर 1895 मध्ये स्वामी विवेकानंद पहिल्यांदा भेटल्या नंतर मार्गारिट नोबेल आणि भारताचा पवित्र भूमीत 1910 साली देह ठेवणाऱ्या भगिनी निवेदिता हा केवळ एका व्यक्तीच्या अध्यात्मिक प्रवास नसून हा संपूर्ण कालखंड आपण साऱ्या भारतीयांसाठी अद्भुत तेजोमय आणि प्रेरणादायी प्रवास असाच होता. हा प्रवास अत्यंत सहज सोप्या भाषेत या पुस्तकात मांडलेला आहे. पुस्तक वाचल्याने आपणास भगिनी निवेदिता यांनी भारतात केलेले लोक विलक्षण कार्य त्यांच्या असीम त्याग संपूर्ण समर्पणता आपल्या देशवासियां प्रति असलेली अपार करुणा आणि त्यातून उभे राहिलेले लोकसेवेचे उत्तम कार्य स्पष्टपणे समजते. आणि स्वामी विवेकानंदांचे कार्य आपल्यास किती मोठे होते याचा साक्षात्कार देखील होतो, आणि त्यासाठी किमान एकदातरी हे पुस्तक वाचायलाच हवे.

प्रत्येक ध्येयवादी व्यक्तीने वाचायलाच हवा असा ग्रंथ पुस्तक "सेवा समर्पण

मनुष्याने ध्येयवादी का असावे, हे सांगणारे एक संस्कृत सुभाषित प्रसिद्ध आहे.

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः,
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः,
प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति॥

मराठीमध्ये याचे भाषांतर करायचे झाल्यास ते पुढीलप्रमाणे होते.

मनुष्याच्या तीन श्रेणी असतात.. कनिष्ठ (नीच) लोक : जे संकटांच्या किंवा अडचणींच्या भीतीने कोणत्याही चांगल्या किंवा ध्येयाच्या कामाची सुरुवातच करत नाहीत. मध्यम लोक : जे कामाची सुरुवात तर करतात, पण वाटेत एखादे संकट किंवा अडचण आली की काम मध्येच सोडून देतात.उत्तम (ध्येयवादी) लोक : जे एकदा ध्येय निश्चित करून काम सुरू करतात, मग वाटेत कितीही संकटे आली आणि कितीही वेळा अपयश आले, तरीही ते आपले ध्येय साध्य केल्याशिवाय थांबत नाहीत आणि काम कधीही सोडून देत नाहीत.

याचा भावार्थ विचारात घेतल्यास आपण पुढील गोष्टी लक्षात घेऊ शकतो.

 ध्येयाशिवाय माणसाचे जीवन दिशाहीन होते. ध्येयवादी व्यक्तीला कठीण काळातही पुढे जाण्याची प्रेरणा मिळते.उत्तम आणि ध्येयवादी माणसे संकटांना घाबरत नाहीत. ती प्रत्येक अडचणीला एक आव्हान मानून त्यावर मात करतात. व्यक्ती आपल्या ध्येयावर ठाम राहते, तीच समाजात आदरणीय ठरते आणि आपले जीवन यशस्वी करते.त्यामुळेच, माणसाने नेहमी ‘उत्तम’ श्रेणीत जाण्यासाठी ध्येयवादी असले पाहिजे.

वरील संस्कृत सुभाषित मधून आपणास ध्येयवादी असणे का आवश्यक आहे हे समजत असले तरी याचा मार्ग आपणास  उलगडतो तो विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारीच्या मराठी प्रकाशन विभागामार्फत प्रकाशित 'सेवा समपर्ण' या  ग्रंथाच्या च्या माध्यमातून. विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारीचे  संस्थापक एकनाथजी रानडे यांनी केंद्राच्या जीवनव्रती कार्यकर्त्यांना उद्देशून केलेल्या भाषणाचे मराठी भाषांतरं असलेले हा ग्रंथ  फक्त केंद्र कार्यकर्त्यांनाच नव्हे तर सर्वसामान्य नागरिकांना  देखील अनेक विषयावर सहजतेने मार्गदर्शक  करतो असे म्हटल्यास आवाज

ठरणार नाही . 

व्यक्तीने आयुष्यात ध्येय निश्चित का करावे ? आपल्या प्राचीन भारतीय सनातन संस्कृतीचे माहात्म्य नक्की कश्यात आहे ? विवेकानंद केंद स्थापन करण्यामागची एकनाथजी त्यांची प्रेरणा, त्यासाठी त्यांच्याकडे असणारी सुसूत्रबद्ध  योजना, विवेकानंद केंद्राची कार्यपद्धती, विवेकानंद केंद्राचे ध्येय , अन्य समविचारी संघटनेबाबत केंद्राची भूमिका यासह कोणत्याही प्रकारची सामाजिक संघटना यशस्वी पद्धतीने कार्यन्वित होण्यासाठी तिचे व्यवस्थापन कसे असावे ? कार्यकर्त्याचे आचरण कसे असावे ? संघटनाचे कामकाज करताना काय काय चुका वळू शकतात ? यांसारख्या असंख्य प्रश्नाची उत्तर म्हणजे सदर ४०० पानी ग्रंथ 

'स्पिरिच्युअलॉइझिंग लाईफ ' या  शीर्षकाखाली इंग्रजी भाषेत पाहिल्यान्दा १९८९ साली सुमारे १२५ पानांच्या स्वरूपात प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या  पुस्तकाचे पुढे जस जसे मा .एकनाथजी यांची भाषणे लिखित स्वरूपात संशोधित स्वरूपात जतन  करण्यात आले त्या त्या  प्रकारे  विवेकानंद केंद्राच्या विद्यमान अध्यक्षा निवेदिता भिडे यांच्याकार्यकुशल नेतृत्वात   अधिक उत्तम संपादित करून  प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या ग्रँथाचा  सुनीता करकरे यांनी केलेला अनुवाद म्हणजे सदर ग्रंथ होय . 

या ग्रथांत एकूण ४ प्रकरणे आहेत जी अनुक्रमे आध्यत्मिक जीवनासाठी तयारी, जीवनाचा प्रवास : स्वार्थाकडून निःस्वार्थाकडे, अध्यामप्रेरित सेवा संघटन, संघटकांची साधना या ४ भागात विभागली आहेत .आध्यत्मिक जीवनासाठी तयारी यामध्ये कोणत्याही व्यक्तीने कोणतीही सेवा करताना कोणता दृष्टिकोन अंगिकारायला हवा. स्वयंसेवक होण्यासाठी कोणत्या प्रकारचे व्यक्तिमत्व असावे त्यास ध्यात्मक बैठक कशी असावी  याबाबत २ प्रकरणातून  सांगण्यात आले आहे . दुसऱ्या भागाचे  शीर्षक जीवनाचा प्रवास : स्वार्थाकडून निःस्वार्थाकडे, असे आहे यात ९ प्रकरणातून मनुष्याला ध्येय का असावे ?, आपण निश्तित केलेले ध्येय सध्या करण्यासाठी आपले आचरण कसे असावे ? ध्येय आयुष्याच्या कोणत्या टप्प्यावर निश्चित करावेत ?मनुष्याचे आचरण कितपत

स्वार्थी असावे निस्वार्थी जिणं म्हणजे काय या विषयी माहिती देते .या पुस्तकाची रचना जो हेतू ठरवून कऱण्यात आली आहे तो विवेकानंद केंद्राची मध्यवर्ती संकल्पना आपणास अध्यामप्रेरित सेवा संघटन,या तिसऱ्या भागात उलगडते. या भागात ८ प्रकारांद्वारे आपणास विवेकानंद केंद्र हे संघटन कोणत्या प्रकारचे संघटन आहे  ? हि एक समाजोपयोगी चळवळ का म्हणता येते ? विवेकानंद केंद्र या संघटनेतील कार्यकर्त्याचे वैशिष्ठये काय आहेत ? समविचारी असलेल्या रामकृष्ण मठापेक्षा विवेकानंद केंद्र वेगळे का आहे. ? विवेकानंद केंद्र सेवाभावी संघटन त्यातही अधिक  बिनचूक म्हणायचे झाल्यास अध्यामप्रेरित संघटन का आहे ? विवेकानंद केंद्र्याचे साध्य काय  आहे?  या शिवाय मा एकनाथजी रानडे त्यांनी जीवनव्रतींशी संवाद साधताना जीवनव्रतींनि विचारलेल्या प्रश्नाविषयी माहिती मिळते. तर शेवटच्या ४ भागात १० प्रकरणाद्वारे सर्वसाधारण समाजसेवी संस्थांचे कार्य संचलित करताना काय काळजी घ्यावी याची माहिती देण्यात आलेली आहे तर याच भागाच्या शेवटच्या ११ प्रकरणात जीवनव्रतींशी सर्वसाधर्न  संवाद साधला आहे 

विवेकानंद केंदाची सविस्तर मुद्देसुद्द तरीही कमीत कमीशब्दात  महती होण्यासह व्यक्तीच्या आयुष्यात  सध्या अत्यंत महत्वाचे ठरलेल्य्या गोल सेटिंग सह कोणत्याही समाजसेवी संस्थेचे कार्य कोणत्या पद्धतीने चालायला आव यांची माहिती करून घेण्यासाठी हे पुस्तक वाचायलाच हवे 

  

व

स्वामी विवेकानंद यांचे कमी शब्दात उलगडणारे चरित्र मंत्रद्रष्टा स्वामी विवेकानंद

काही व्यक्ती मोठ्या विलक्षण असतात अशा व्यक्तींची वेगवेगळ्या व्यक्तींनी लिहिलेली चरित्र वाचली वाचली तरीसद्धा आपण त्या व्यक्तीला पूर्णपणे ओळखले आहे असे ठामपणे सांगता येत नाही. प्रत्येक चरित्रातून आपल्याला त्या व्यक्तीचा एक वेगवेगळा पैलू समजतो. आणि आधीचा चरित्राच्या वाचनातून अरे आपणास हा पैलू का नाही समजला असा विचार चमकून जातो. या प्रकरच्या बहु आयामी व्यक्तीमत्त्वांमध्ये स्वामी विवेकानंद यांच्या समावेश होतो.

स्वामी विवेकानंद हे केवळ एक संन्यासी किंवा आध्यात्मिक पुरुष नव्हते, तर भारताच्या पुनर्जागरणाचे मंत्रद्रष्टे होते. भारतीय अध्यात्माची वैश्विक ओळख निर्माण करतानाच त्यांनी भारतीय समाजाला आत्मविश्वास, आत्मभान आणि राष्ट्रभक्तीचा संदेश दिला.

अस्या भारत मातेचे थोर सुपुत्र असणाऱ्या स्वामी विवेकानंद यांचे विवेकानंद केंद्र मराठी प्रकाशन विभाग आणि हरिभक्त परायणकार अनंतबुवा मेहेंदळे  यांनी लिहिलेले मंत्र दृष्टा स्वामी विवेकानंद हे लघु चरित्र मी नुकतेच वाचले तसं बघायला गेलं तर मी याआधी रामकृष्ण मठातर्फे प्रकाशित स्वामी विवेकानंद यांचे सखोल सविस्तर चरित्र वाचलेले आहे मूळचे बंगाली भाषेत प्रसिद्ध झालेले मात्र  राजहंस प्रकाशातर्फे अज्ञात  विवेकानंद या नावाने मराठीत अनुवादित करण्यात आलेले स्वामी विवेकानंद यांचे वैयक्तिक आयुष्यभर भाष्य करणारे चरित्र सुद्धा मीवाचले आहे. त्याचप्रमाणे स्वामी विवेकानंद यांची छोटीशी ओळख करून देणाऱ्या विवेकानंद केंद्र मराठी प्रकाशन विभागातर्फे प्रकाशित गोष्टी सुद्धा वाचल्या आहेत. मी आत्ता वाचलेले स्वामी विवेकानंद चरित्र या आधीच्या चरीत्रांपेक्षाखूप मोठ्या अर्थाने वेगळे आहे. 

स्वामी विवेकानंद यांच्या दीडशे व्या जयंतीचे औचित्य साधत विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारी मराठी प्रकाशन विभागातर्फे स्वामी विवेकानंद विषयीची अनेक पुस्तके मराठीत प्रकाशित करण्यात आली त्याच मालिकेत हे ८८ पानांचे चरित्र प्रकाशित करण्यात आले. आपण एखादे कीर्तन तर वाचत नाही ना असे वाटावे अशा पद्धतीच्या लेखन शैलीत सदर पुस्तक लिहिलेले  आहे अर्थात कीर्तनात असतात तसे तीन भाग या पुस्तकात नाहीये. कीर्तनात जसा एखादा अभंग उघडला जातो त्या पद्धतीने स्वामी विवेकानंद यांचे चरित्र हे काव्यात्मक स्वरूपात पुढे मांडत पुढे त्या काव्याचे गद्य स्पष्टीकरण असे पुस्तकाचे सर्वसाधारण स्वरूप आहे

पुस्तक आठ प्रकरणात विभागले आहे पहिले प्रकरण स्वामी विवेकानंद यांच्या आजोबांविषयी आजोबांनी घेतलेला

संन्यास त्यानंतर वडील विश्वनाथ यांच्या आयुष्यात झालेल्या बदल यावर भाष्य करते दुसरे प्रकरण स्वामी विवेकानंद यांचे वडील विश्वनाथ यांचे आयुष्य आपल्यासमोर आणते तर तिसऱ्या प्रकरणापासून स्वामी विवेकानंद यांच्या चरित्राच्या खऱ्या अर्थाने प्रारंभ होतो. तिसऱ्या प्रकरणात नरेंद्रनाथ दत्त याची रामकृष्ण परमहंस यांच्या भेट होण्यापर्यंतचे आयुष्य सांगते. चौथ्या प्रकरणात नरेंद्रनाथ दत्तचा प्रवास स्वामी विवेकानंद या नावाने कसा होतो याविषयी तसेच रामकृष्ण  आणि विवेकानंद यांच्या सबंधाविषयी कथन करते पाचवे प्रकरण स्वामी विवेकानंद यांच्या  सर्वधर्म परिषदेतील सहभाग सांगते सहाव्या प्रकरण त्यानंतर स्वामी विवेकानंद यांनी केलेले कार्य उलगडते सातवे आणि आठवे प्रकरण अनुक्रमे स्वामी विवेकानंद यांच्यामुळे भारताची प्रतिमा कशी जगात उजळली याविषयी तसेच आजचा काळा सुद्धा स्वामी विवेकानंद यांच्या विचार का महत्त्वाचा आहे याविषयी सांगते ज्यांना कमी वेळेत अधिक प्रमाणात आणि सविस्तर सखोल प्रमाणे स्वामी विवेकानंद समजून घ्यायचे आहेत त्यांनी हे पुस्तक वाचायलाच हवे.

 
 

राष्ट्रीय प्रतीकांच्या उभारणीची प्रेरणादायी गोष्ट- कथा विवेकानंद शिला स्मारकाची

कन्याकुमारी, अंदमान निकोबार बेटे आणि लक्षद्वीप बेटे वगळता भारताच्या मुख्य भूमीचे दक्षिणेकडील टोक असलेले एक असे शहर आहे, जिथे हिंदी महासागर, अरबी समुद्र आणि बंगालचा उपसागर एकत्र येतात. जगात तीन समुद्र एकत्र येण्याची तीन ठिकाणे आहेत. एक म्हणजे कन्याकुमारी, तर अन्य दोन ठिकाणे अंटार्तिका खंडाजवळ आहेत. मात्र जगभरात ज्या ठिकाणाजवळ वस्ती आहे, असे ठिकाण एकच कन्याकुमारी. (२०२१ मार्चमध्ये अंटार्तिका खंडाजवळच्या समुद्राला दक्षिण महासागर म्हणून जागतिक महासागर संघटनेने मान्यता दिल्याने प्रशांत, हिंदी आणि दक्षिण या महासागर यांच्या एकत्र येण्याच्या ठिकाणी तसेच अटलांटिक, हिंदी आणि दक्षिण महासागर एकत्र येण्याची ठिकाणे २०२१ नंतर नव्याने उदयास आली आहेत.)

या कन्याकुमारीचे मुख्य आकर्षण म्हणजे स्वामी विवेकानंद यांनी ज्या खडकावर बसून सलग तीन दिवस रात्र बसून ध्यान केले, त्या ठिकाणी उभारण्यात आलेले विवेकानंद शिला स्मारक. आपण पर्यटक म्हणून या ठिकाणी सहजतेने भेट देतो; मात्र त्याची उभारणी तितकी सोपी नव्हती. त्यासाठी मोठा संघर्ष करावा लागला. स्थानिक ख्रिस्ती धर्मीय लोक, तत्कालीन तामिळनाडू येथील राज्य सरकार आणि केंद्र सरकार यांच्याकडून विविध परवानग्या मिळवत तसेच नागरिकांकडून निधी संकलन करत माननीय एकनाथजी रानाडे यांनी या राष्ट्रीय स्मारकाची उभारणी केली. हा संपूर्ण संघर्ष विवेकानंद केंद्र मराठी प्रकाशन विभागातर्फे प्रकाशित ‘कथा विवेकानंद शिला स्मारकाची’ या पुस्तकातून वाचावयास मिळतो.

‘कथा विवेकानंद शिला स्मारकाची’ हे पुस्तक रूढ अर्थाने एका वास्तूच्या निर्मितीचा इतिहास सांगणारे पुस्तक नाहीये. मोठे ध्येय समोर ठेवून त्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करणे, विविध व्यक्तींना जोडणे, अडचणींवर मात करणे आणि समाजाच्या सामूहिक शक्तीला राष्ट्रकार्यात परिवर्तित करणे, ही कार्ये कोणत्या पद्धतीने आकारास येतात याचे संपूर्ण चित्र आपल्या डोळ्यांसमोर येण्याचे काम पुस्तकातून घडते.

एखाद्या भव्य स्मारकाकडे पाहताना त्याची वास्तू, भव्यता आणि कलात्मकता सहजपणे नजरेत भरते; मात्र त्या वास्तूमागे असलेला संघर्ष, त्यासाठी झटलेली माणसे, त्यांचा संकल्प आणि समाजाचा सहभाग यांची कथाअनेकदा दुर्लक्षित राहते. कन्याकुमारीच्या समुद्रातील शिलेवर उभे असलेले विवेकानंद शिला स्मारक हे एकाराष्ट्रीय संकल्पाचे आणि सामूहिक प्रयत्नांचे प्रतीक आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यातील सामान्य नागरिकांपासून विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांपर्यंत अनेकांनी या राष्ट्रीय कार्यात आपला सहभाग नोंदवला. प्रत्येक नागरिकाचा वाटा महत्त्वाचा आहे, ही भावना या अभियानातून रुजली. हा संपूर्ण प्रवास सहजसोप्या मात्र जोशपूर्ण शब्दांत या पुस्तकातून मांडण्यात आला आहे.

मागता क्षणी हवी ती गोष्ट हवीच अशी अपेक्षा असणाऱ्या आजच्या युवावर्गासाठी या पुस्तकाचे महत्त्व अधिकच आहे. स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांमधील राष्ट्रजागरणाची प्रेरणा आणि एकनाथजी रानडे यांच्या कार्यातील संघटनशक्ती यांचा परिचय करून देणारे हे पुस्तक युवकांना ‘मोठे ध्येय आणि त्यासाठी सामूहिक प्रयत्न’ यांची ताकद जाणवून देते. आपल्या भारतासाठी या स्मारकाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे, याची साक्ष पुस्तकाच्या वाचनातून पटते.

स्वामी विवेकानंदांच्या जीवनात कन्याकुमारीला विशेष स्थान आहे. डिसेंबर १८९२ मध्ये ते कन्याकुमारी येथे आले आणि समुद्रातील या शिलेवर ध्यानमग्न झाले. भारताच्या गौरवशाली इतिहासाचे चिंतन करतानाच

देशासमोरील दारिद्र्य, अज्ञान आणि सामाजिक समस्यांचाही त्यांनी विचार केला. भारताच्या पुनरुत्थानासाठी कार्य करण्याचा दृढ संकल्प त्यांच्या मनात याच चिंतनातून अधिक स्पष्ट झाला. पुढे त्यांनी भारतीय अध्यात्म, संस्कृती आणि मानवतेचा संदेश जगभर पोहोचवला. त्यामुळे त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या वेळी जानेवारी १९६२ मध्ये त्यांच्या स्मृतीशी जोडलेल्या या शिलेवर स्मारक उभारण्याची कल्पना ही केवळ श्रद्धेची बाब न राहता राष्ट्रीय प्रेरणेचे प्रतीक झाली.

मात्र स्मारक उभारणीचा मार्ग प्रचंड अडचणीचा होता. विविध प्रशासकीय, सामाजिक आणि तांत्रिक अडचणी, मतभेद आणि आर्थिक आव्हाने यांचा सामना करावा लागला. या संपूर्ण कार्याला व्यापक राष्ट्रीय स्वरूप देण्यात एकनाथजी रानडे यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली. त्यांनी विविध स्तरांवरील व्यक्ती, संस्था आणि समाजघटकांना एका ध्येयाभोवती एकत्र आणले. अडचणींवर मार्ग काढत त्यांनी स्मारक उभारणीच्या कार्याला देशव्यापी लोकचळवळीचे स्वरूप दिले. हा संपूर्ण गौरवशाली इतिहास या पुस्तकातून उलगडतो.

स्वामी विवेकानंद यांचे ‘उठा, जागे व्हा आणि ध्येयप्राप्ती होईपर्यंत थांबू नका’ हे वचन प्रत्यक्ष आचरणात आणणे म्हणजे काय, हे समजण्यासाठी प्रत्येकाने किमान एकदा हे पुस्तक वाचायलाच हवे

.