स्वामी विवेकानंद यांचे कमी शब्दात उलगडणारे चरित्र मंत्रद्रष्टा स्वामी विवेकानंद

काही व्यक्ती मोठ्या विलक्षण असतात अशा व्यक्तींची वेगवेगळ्या व्यक्तींनी लिहिलेली चरित्र वाचली वाचली तरीसद्धा आपण त्या व्यक्तीला पूर्णपणे ओळखले आहे असे ठामपणे सांगता येत नाही. प्रत्येक चरित्रातून आपल्याला त्या व्यक्तीचा एक वेगवेगळा पैलू समजतो. आणि आधीचा चरित्राच्या वाचनातून अरे आपणास हा पैलू का नाही समजला असा विचार चमकून जातो. या प्रकरच्या बहु आयामी व्यक्तीमत्त्वांमध्ये स्वामी विवेकानंद यांच्या समावेश होतो.

स्वामी विवेकानंद हे केवळ एक संन्यासी किंवा आध्यात्मिक पुरुष नव्हते, तर भारताच्या पुनर्जागरणाचे मंत्रद्रष्टे होते. भारतीय अध्यात्माची वैश्विक ओळख निर्माण करतानाच त्यांनी भारतीय समाजाला आत्मविश्वास, आत्मभान आणि राष्ट्रभक्तीचा संदेश दिला.

अस्या भारत मातेचे थोर सुपुत्र असणाऱ्या स्वामी विवेकानंद यांचे विवेकानंद केंद्र मराठी प्रकाशन विभाग आणि हरिभक्त परायणकार अनंतबुवा मेहेंदळे  यांनी लिहिलेले मंत्र दृष्टा स्वामी विवेकानंद हे लघु चरित्र मी नुकतेच वाचले तसं बघायला गेलं तर मी याआधी रामकृष्ण मठातर्फे प्रकाशित स्वामी विवेकानंद यांचे सखोल सविस्तर चरित्र वाचलेले आहे मूळचे बंगाली भाषेत प्रसिद्ध झालेले मात्र  राजहंस प्रकाशातर्फे अज्ञात  विवेकानंद या नावाने मराठीत अनुवादित करण्यात आलेले स्वामी विवेकानंद यांचे वैयक्तिक आयुष्यभर भाष्य करणारे चरित्र सुद्धा मीवाचले आहे. त्याचप्रमाणे स्वामी विवेकानंद यांची छोटीशी ओळख करून देणाऱ्या विवेकानंद केंद्र मराठी प्रकाशन विभागातर्फे प्रकाशित गोष्टी सुद्धा वाचल्या आहेत. मी आत्ता वाचलेले स्वामी विवेकानंद चरित्र या आधीच्या चरीत्रांपेक्षाखूप मोठ्या अर्थाने वेगळे आहे. 

स्वामी विवेकानंद यांच्या दीडशे व्या जयंतीचे औचित्य साधत विवेकानंद केंद्र कन्याकुमारी मराठी प्रकाशन विभागातर्फे स्वामी विवेकानंद विषयीची अनेक पुस्तके मराठीत प्रकाशित करण्यात आली त्याच मालिकेत हे ८८ पानांचे चरित्र प्रकाशित करण्यात आले. आपण एखादे कीर्तन तर वाचत नाही ना असे वाटावे अशा पद्धतीच्या लेखन शैलीत सदर पुस्तक लिहिलेले  आहे अर्थात कीर्तनात असतात तसे तीन भाग या पुस्तकात नाहीये. कीर्तनात जसा एखादा अभंग उघडला जातो त्या पद्धतीने स्वामी विवेकानंद यांचे चरित्र हे काव्यात्मक स्वरूपात पुढे मांडत पुढे त्या काव्याचे गद्य स्पष्टीकरण असे पुस्तकाचे सर्वसाधारण स्वरूप आहे

पुस्तक आठ प्रकरणात विभागले आहे पहिले प्रकरण स्वामी विवेकानंद यांच्या आजोबांविषयी आजोबांनी घेतलेला

संन्यास त्यानंतर वडील विश्वनाथ यांच्या आयुष्यात झालेल्या बदल यावर भाष्य करते दुसरे प्रकरण स्वामी विवेकानंद यांचे वडील विश्वनाथ यांचे आयुष्य आपल्यासमोर आणते तर तिसऱ्या प्रकरणापासून स्वामी विवेकानंद यांच्या चरित्राच्या खऱ्या अर्थाने प्रारंभ होतो. तिसऱ्या प्रकरणात नरेंद्रनाथ दत्त याची रामकृष्ण परमहंस यांच्या भेट होण्यापर्यंतचे आयुष्य सांगते. चौथ्या प्रकरणात नरेंद्रनाथ दत्तचा प्रवास स्वामी विवेकानंद या नावाने कसा होतो याविषयी तसेच रामकृष्ण  आणि विवेकानंद यांच्या सबंधाविषयी कथन करते पाचवे प्रकरण स्वामी विवेकानंद यांच्या  सर्वधर्म परिषदेतील सहभाग सांगते सहाव्या प्रकरण त्यानंतर स्वामी विवेकानंद यांनी केलेले कार्य उलगडते सातवे आणि आठवे प्रकरण अनुक्रमे स्वामी विवेकानंद यांच्यामुळे भारताची प्रतिमा कशी जगात उजळली याविषयी तसेच आजचा काळा सुद्धा स्वामी विवेकानंद यांच्या विचार का महत्त्वाचा आहे याविषयी सांगते ज्यांना कमी वेळेत अधिक प्रमाणात आणि सविस्तर सखोल प्रमाणे स्वामी विवेकानंद समजून घ्यायचे आहेत त्यांनी हे पुस्तक वाचायलाच हवे.

 
 

राष्ट्रीय प्रतीकांच्या उभारणीची प्रेरणादायी गोष्ट- कथा विवेकानंद शिला स्मारकाची

कन्याकुमारी, अंदमान निकोबार बेटे आणि लक्षद्वीप बेटे वगळता भारताच्या मुख्य भूमीचे दक्षिणेकडील टोक असलेले एक असे शहर आहे, जिथे हिंदी महासागर, अरबी समुद्र आणि बंगालचा उपसागर एकत्र येतात. जगात तीन समुद्र एकत्र येण्याची तीन ठिकाणे आहेत. एक म्हणजे कन्याकुमारी, तर अन्य दोन ठिकाणे अंटार्तिका खंडाजवळ आहेत. मात्र जगभरात ज्या ठिकाणाजवळ वस्ती आहे, असे ठिकाण एकच कन्याकुमारी. (२०२१ मार्चमध्ये अंटार्तिका खंडाजवळच्या समुद्राला दक्षिण महासागर म्हणून जागतिक महासागर संघटनेने मान्यता दिल्याने प्रशांत, हिंदी आणि दक्षिण या महासागर यांच्या एकत्र येण्याच्या ठिकाणी तसेच अटलांटिक, हिंदी आणि दक्षिण महासागर एकत्र येण्याची ठिकाणे २०२१ नंतर नव्याने उदयास आली आहेत.)

या कन्याकुमारीचे मुख्य आकर्षण म्हणजे स्वामी विवेकानंद यांनी ज्या खडकावर बसून सलग तीन दिवस रात्र बसून ध्यान केले, त्या ठिकाणी उभारण्यात आलेले विवेकानंद शिला स्मारक. आपण पर्यटक म्हणून या ठिकाणी सहजतेने भेट देतो; मात्र त्याची उभारणी तितकी सोपी नव्हती. त्यासाठी मोठा संघर्ष करावा लागला. स्थानिक ख्रिस्ती धर्मीय लोक, तत्कालीन तामिळनाडू येथील राज्य सरकार आणि केंद्र सरकार यांच्याकडून विविध परवानग्या मिळवत तसेच नागरिकांकडून निधी संकलन करत माननीय एकनाथजी रानाडे यांनी या राष्ट्रीय स्मारकाची उभारणी केली. हा संपूर्ण संघर्ष विवेकानंद केंद्र मराठी प्रकाशन विभागातर्फे प्रकाशित ‘कथा विवेकानंद शिला स्मारकाची’ या पुस्तकातून वाचावयास मिळतो.

‘कथा विवेकानंद शिला स्मारकाची’ हे पुस्तक रूढ अर्थाने एका वास्तूच्या निर्मितीचा इतिहास सांगणारे पुस्तक नाहीये. मोठे ध्येय समोर ठेवून त्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करणे, विविध व्यक्तींना जोडणे, अडचणींवर मात करणे आणि समाजाच्या सामूहिक शक्तीला राष्ट्रकार्यात परिवर्तित करणे, ही कार्ये कोणत्या पद्धतीने आकारास येतात याचे संपूर्ण चित्र आपल्या डोळ्यांसमोर येण्याचे काम पुस्तकातून घडते.

एखाद्या भव्य स्मारकाकडे पाहताना त्याची वास्तू, भव्यता आणि कलात्मकता सहजपणे नजरेत भरते; मात्र त्या वास्तूमागे असलेला संघर्ष, त्यासाठी झटलेली माणसे, त्यांचा संकल्प आणि समाजाचा सहभाग यांची कथाअनेकदा दुर्लक्षित राहते. कन्याकुमारीच्या समुद्रातील शिलेवर उभे असलेले विवेकानंद शिला स्मारक हे एकाराष्ट्रीय संकल्पाचे आणि सामूहिक प्रयत्नांचे प्रतीक आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यातील सामान्य नागरिकांपासून विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांपर्यंत अनेकांनी या राष्ट्रीय कार्यात आपला सहभाग नोंदवला. प्रत्येक नागरिकाचा वाटा महत्त्वाचा आहे, ही भावना या अभियानातून रुजली. हा संपूर्ण प्रवास सहजसोप्या मात्र जोशपूर्ण शब्दांत या पुस्तकातून मांडण्यात आला आहे.

मागता क्षणी हवी ती गोष्ट हवीच अशी अपेक्षा असणाऱ्या आजच्या युवावर्गासाठी या पुस्तकाचे महत्त्व अधिकच आहे. स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांमधील राष्ट्रजागरणाची प्रेरणा आणि एकनाथजी रानडे यांच्या कार्यातील संघटनशक्ती यांचा परिचय करून देणारे हे पुस्तक युवकांना ‘मोठे ध्येय आणि त्यासाठी सामूहिक प्रयत्न’ यांची ताकद जाणवून देते. आपल्या भारतासाठी या स्मारकाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे, याची साक्ष पुस्तकाच्या वाचनातून पटते.

स्वामी विवेकानंदांच्या जीवनात कन्याकुमारीला विशेष स्थान आहे. डिसेंबर १८९२ मध्ये ते कन्याकुमारी येथे आले आणि समुद्रातील या शिलेवर ध्यानमग्न झाले. भारताच्या गौरवशाली इतिहासाचे चिंतन करतानाच

देशासमोरील दारिद्र्य, अज्ञान आणि सामाजिक समस्यांचाही त्यांनी विचार केला. भारताच्या पुनरुत्थानासाठी कार्य करण्याचा दृढ संकल्प त्यांच्या मनात याच चिंतनातून अधिक स्पष्ट झाला. पुढे त्यांनी भारतीय अध्यात्म, संस्कृती आणि मानवतेचा संदेश जगभर पोहोचवला. त्यामुळे त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या वेळी जानेवारी १९६२ मध्ये त्यांच्या स्मृतीशी जोडलेल्या या शिलेवर स्मारक उभारण्याची कल्पना ही केवळ श्रद्धेची बाब न राहता राष्ट्रीय प्रेरणेचे प्रतीक झाली.

मात्र स्मारक उभारणीचा मार्ग प्रचंड अडचणीचा होता. विविध प्रशासकीय, सामाजिक आणि तांत्रिक अडचणी, मतभेद आणि आर्थिक आव्हाने यांचा सामना करावा लागला. या संपूर्ण कार्याला व्यापक राष्ट्रीय स्वरूप देण्यात एकनाथजी रानडे यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली. त्यांनी विविध स्तरांवरील व्यक्ती, संस्था आणि समाजघटकांना एका ध्येयाभोवती एकत्र आणले. अडचणींवर मार्ग काढत त्यांनी स्मारक उभारणीच्या कार्याला देशव्यापी लोकचळवळीचे स्वरूप दिले. हा संपूर्ण गौरवशाली इतिहास या पुस्तकातून उलगडतो.

स्वामी विवेकानंद यांचे ‘उठा, जागे व्हा आणि ध्येयप्राप्ती होईपर्यंत थांबू नका’ हे वचन प्रत्यक्ष आचरणात आणणे म्हणजे काय, हे समजण्यासाठी प्रत्येकाने किमान एकदा हे पुस्तक वाचायलाच हवे

. 

लोकमान्य टिळकांच्या राजकीय जीवनावर भाष्य करणारे चरित्र - मंडालेच्या राजबंदी

आपल्या प्रत्येकाच्या व्यक्तिमत्वाला विविध कंगोरे असतात , असे मानसशात्रात मानले जाते . या सर्व कंगोरेच्या एकत्रीकरणतुंन आपले व्यक्तिक्त्व घडते .एकाचवेळी सर्वांच्या सर्व कंगोरे सामोरे येतीलच असे नाही .किंबहुना येतच नाहीत. त्यामुळे एखाद्याला आपल्या संपूर्ण व्यक्तिमत्तवाचे आकलन होईलच अस ठामपणे सांगता येत नाही . आपल्या सारख्या सर्वसाम्याची ही  कथा तर स्वातंत्र्यवीर सावरकर, लोकमान्य टिळक यांच्यासारख्या बहुआयामी प्रकांड पंडित तीक्ष्ण बुद्धीच्या व्यक्तिमत्वाविषयी ही बाब तर आणखी  प्रखर होते. 

लोकमान्य टिळकांचीच गोष्ट करायची झाल्यास त्याच्या राजकीय सुधारणा आधी  आणि सामाजिक सुधारणा नंतर  याविषयी च्या मातांना महत्व देयचे की सामाजिक एकतेच्या माध्यमातून जातिभेद मिटत असल्याने सामाजिक सुधारणांच्या भाग म्हणता येईल अश्या  छत्रपती शिवाजी महाराज यांची  जयंती, सार्वजनिक गणेशोत्सव यांचा विचार करत त्यांनी काही प्रमाणात  सामाजिक सुधारणा देखील केल्या असे म्हणायचे असा प्रश्न निर्माण होतो . माझ्यामते या सारख्या प्रश्नाचे ऊत्तर हवे असल्यास आपणास या सारख्या थोर  व्यक्तिमत्वाच्या विविध कंगोरेना समोर ठेवत लिहिलेली चरित्रे मदत करतात . लोकमान्य टिळकांच्या पहिल्या राजद्रोहाच्या बंदिवासला १०० वर्ष पूर्ण झाल्याबद्दल ज्येष्ठ पत्रकार अरविंद गोखले यांनी लिहिलेले आणि राजहंस प्रकाशनतर्फे प्रकाशित मंडालेच्या राजबंदी हे पुस्तक याच प्रकारचे आहे.  लोकमान्य टिळकांच्या  राजकीय जीवनावर भाष्य करणारे चरित्र म्हणजे मंडालेच्या राजबंदी असे आपण म्हणू शकतो  

अरविंद गोखले लिखित आणि राजहंस प्रकाशनातर्फे प्रकाशित झालेले ‘मंडालेचा राजबंदी’ हे पुस्तक लोकमान्य टिळकांच्या अढळ विचारशक्तीची, राष्ट्रनिष्ठेची आणि संघर्षाची प्रभावी ओळख करून देते.एखाद्या राष्ट्रनेत्याला आपल्या देशापासून हजारो किलोमीटर दूर नेऊन तुरुंगात डांबले, तर त्याचा आवाज थांबेल आणि त्याचे विचारही थांबतील, असे सत्ताधाऱ्यांना वाटू शकते. मात्र असे वाटणे चुकीचे ठरू शकते याची जाणिव लोकमान्य टिळकांच्या बंदिवासातून इंग्रजांना कोणता प्रकारे झाली याची माहिती आपणस या ३०० पानी  पुस्तकातून मिळते . 

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या योगदानाशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध निर्भीडपणे आवाज उठवल्याची किंमत त्यांना कारावासाच्या रूपाने मोजावी लागली. भारतापासून दूर असलेल्या मंडाले येथे त्यांना ठेवण्यात आले. अपरिचित वातावरण, कठीण परिस्थिती,

एकाकीपणा आणि शारीरिक कष्ट यांमुळे हा काळ त्यांच्या मनोधैर्याची कसोटी पाहणारा होता. मात्र

राष्ट्रकार्यासाठी समर्पित झालेल्या टिळकांची विचारशक्ती आणि आत्मविश्वास या प्रतिकूल परिस्थितीतही डळमळला नाही. आपल्या  कारागृहातील कालावधीचा सुयोग्य वापर करतआर्टिक होम ऑफ वेदाज आणि गीतारहस्य या महान ग्रंथाची रचना कारण्यासह, जर्मनी पाली भाषा सवयंअध्यायाच्या मार्फत कोणत्या पद्धतीने आत्मसात करायच्या  वस्तुपाठच त्यांनी त्यांनी आपल्या आचरणतून कोणत्या पद्धतीने घालून दिला , हे आपल्यास या पुस्तकातून समजते . 

लोकमान्य टिळकांना त्यांच्या आयुष्यात जे तीन कारावास भोगायला लागले त्यापैकी सर्वत कठीण कारावास असलेल्या मंडालेच्या संदर्भ देऊन शीर्षक असलेल्या या पुस्तकात अरविंद गोखले यांनी  मंडालेच्या कारावासाकडे केवळ एका ऐतिहासिक घटनेच्या रूपात पाहिलेले नाही. त्या घटनेमागील राजकीय परिस्थिती, टिळकांचे व्यक्तिमत्त्व, त्यांची मानसिकता आणि राष्ट्रवादी विचार यांचा मागोवा घेत त्यांनी या पर्वाचे अधिक व्यापक चित्र उभे केले आहे. त्यामुळे वाचकाला टिळकांच्या जीवनातील एक महत्त्वाचा कालखंड समजतो आणि त्याचवेळी तत्कालीन भारताचे राजकीय वातावरणही उलगडत जाते. मी वाचली ती पुस्तकाची ४ आवृत्ती होती याचवथ्या आवृत्तीत आधीच्या तीन आवृत्तीत नसलेल्या लोकमान्य टिळकांना भोगाव्या लागलेल्या पहिल्या कारावासाची गोष्ट देखील समाविष्ट केली आहे  १७  प्रकरणात विभागलेल्या या पुस्तकातील ९ वे प्रकरण लोकमान्य टिळकांच्या  दुसऱ्या राजद्रोहाच्या खटल्याची माहिती देते . पण क्रमांक १३१ ते २०२ असे सुमारे ७० पाने असलेल्या या प्रकरणात या खटल्यात न्यायालयासमोर आलेला युक्तिवाद मांडण्यात आला आहे ज्याद्वारे लोकमान्य टिळकांच्या बुद्धिमत्तेची आपणासझलक पाहायवास मिळते. लोकमान्य टिळक आणि गोपाळ गणेश आगरकर

यांच्या राजकीय सुधारणा पहिले की  सामाजिक सुधारणा पहिले य वादावर पहिल्या प्रकरणात काही प्रमाणात उल्लेख केला आहे जे ५ पानाचे आहे त्यानंतर सुमारे अर्ध्या ते पाऊण  एका पानाच्या अपवाद वगळता संपूर्ण पुस्तक लोकमान्य टिळकांचार राजकीय त्यातही त्यांना भोगायला लागलेल्या २ राजद्रोहविषयी माहिती देते   स्वातंत्र्य हे केवळ राजकीय ध्येय नसून त्यासाठी वैयक्तिक सुख-सोयींचा त्याग करण्याची तयारी असावी, हा संदेशलोकमान्य टिळकांनी  त्यांच्या जीवनातून दिल्याचे पुस्तक वाचताना  प्रकर्षाने जाणवते 

या पुस्तकाचे आणखी एक महत्त्व म्हणजे ते इतिहासाकडे पाठ्यपुस्तकी नजरेने पाहण्याऐवजी त्यामागील मानवी आणि वैचारिक पैलू समजून घेण्याची संधी देते. कारावासातील एकाकीपणा आणि संकटे यांचा सामना करताना ध्येयाशी प्रामाणिक राहण्याची टिळकांची वृत्ती वाचकाला प्रेरणा देते. त्यातून स्वाभिमान, धैर्य, चिकाटी, राष्ट्रनिष्ठा आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही न खचण्याची शिकवण मिळते.आज स्वातंत्र्य आपल्यासाठी सहज

उपलब्ध असलेले वास्तव आहे. त्यामुळे त्यामागे असलेला त्याग आणि संघर्ष अनेकदा विस्मरणात जातो. अशा वेळी ‘मंडालेचा राजबंदी’सारखे पुस्तक इतिहासातील संघर्षांची केवळ आठवण करून देत नाही, तर त्या संघर्षातून निर्माण झालेल्या मूल्यांचा पुनर्विचार करण्यास भाग पाडते.

एका राजबंदीच्या कारावासाची कथा म्हणून सुरू होणारे हे पुस्तक अखेरीस विचारांच्या स्वातंत्र्याची, अढळ राष्ट्रनिष्ठेची आणि ध्येयासाठी सर्वस्व पणाला लावणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वाची कथा बनते. इतिहासाची आवड असणाऱ्या तसेच प्रेरणादायी चरित्रात्मक लेखन वाचू इच्छिणाऱ्या प्रत्येक वाचकाने अनुभवावे असे हे पुस्तक आहे.