लेखाचे विषय

सोमवार, २४ नोव्हेंबर, २०२५

मानवी भूगोलाच्या दुर्लक्षित उपशाखेला अर्थात वाहतूक भूगोल ला समर्पित दिवाळी अंक 'भवताल'

आपल्याकडे शहाणपण ज्या कारणाने येते, त्यामध्ये केल्याने देशांतरण या  घटकाचा देखील समावेश करण्यात आलेला आहे.  आपल्या मराठीत मीना प्रभू, पु. ल . देशपांडे या सारख्या काही लेखकांनी त्याच्या प्रवासाची वर्णने लिहून त्यांना भेट देताना काय काय अनुभव आले आहेत. हे सांगितले आहेच.  मुंबई महानगर विकास प्राधिकरण क्षेत्रात समावेश होणाऱ्या कल्याण, पनवेल आदी क्षेत्रातून रोज हजारो नागरिक मुख्य मुंबई शहरात येतच असतात, आपल्याकडे धार्मिक हेतू मनात ठेवून ज्या यात्रा आयोजित करण्यात येत असतात . त्यामध्ये आपणास मोठ्या प्रमाणात प्रवास देखील करावा लागतो. असे असून देखील भूगोलाच्या दोन मुख्य शाखांपैकी एक असलेल्या मानवी भूगोलाची एक उपशाखा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या 'वाहतूक भूगोल या विषयात त्याचा समावेश करून आपण या विषयाकडे दुर्लक्ष करत असल्याचे दिसून येत आहे. मात्र ज्याप्रमाणे  जेव्हा मोठ्या प्रमाणात अंधार असतो तेव्हा मिणमिणती पणती मोठ्या प्रमाणात उजेड करत असते.  त्या प्रमाणे  वाहतूक भूगोल या विषयवार मोठ्या प्रमाणात दुर्लक्ष केले जात असताना गेल्या कित्येक वर्षांपासून पर्यावरण  या विषयातील विविध संकल्पनेवर आधारित दिवाळी अंक प्रकाशित करणाऱ्या 'भवताल ' या संस्थेकडून या वर्षीचा दिवाळी अंक 'वाहतूक या संकल्पनेवर आधारित प्रकाशित करण्यात आला आहे 

सुमारे २५० पानाच्या या दिवाळी अंकात वाहतूक या संकल्पनेच्या मोठ्या प्रमाणात आढावा घेण्यात आला आहे. ज्यामध्ये माणसांनी प्रवास करायला कधी आणि का सुरवात केली ? माणसांनी कोणत्या मार्गानी प्रवास केला ? या दरम्यान त्यांना विश्रांती घेयची असल्यास काय सोयी सुविधा होत्या ? त्या कोणी निर्माण केल्या होत्या ? त्या सुविधांविषयी त्या वेळच्या नागरिकांनी काय लिहले आहेत ?  नागरिकांनी या साठी कोणती साधने वापरली ? वाहतूक भूगोल या भूगोलाच्या उपशाखेतील शास्त्रज्ञांनी वरील प्रश्नाची उत्तरे कोणत्या प्रकारे शोधली ? जगभरात प्रवाश्याची साधने कोणती होती ? या काळात जगभरातील कोणी कोणी आपल्या भारताला भेट दिली ? त्यांनी त्यासाठी येताना आणि जाताना कोणती साधने वापरली ?त्यावेळी त्यांना कोणते अनुभव आले  वरील प्रश्नाच्या उत्तरातून त्यावेळच्या समाजजीवनाविषयी काय काय माहिती मिळते ? या सारख्या असंख्य प्रश्नाची उत्तरे आपणास या दिवाळी अंकांच्या वाचनाने मिळतात 

छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या हिंदवी स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यातमहत्वाचे योगदान असलेल्या सुरतेची स्वारी तसेच दक्षिणेची स्वारी कोणत्या प्रकारे राबवण्यात आली ?  पर्यटनाच्या निमित्ताने अनेक लेण्यांना भेट देतो ? पूर्वीच्या काळी प्रवासाच्या दरम्यान या लेण्यांना काय महत्त्व  होते ?  महाराष्ट्रातच लेण्या मोठ्या संख्येनं का आढळतात ? पूर्वीच्या काळी डोंगर दऱ्यातून लोक कोणत्या प्रकारे प्रवास करत असे ?  त्यावेळच्या प्रशासनकडून कोणत्या प्रकारे याची निगा राखण्यात येत असे ? त्यासाठी काही करप्रणाली होती का ?  व्यक्तीच्या प्रवाश्यामुळे काही गावांना महत्व आले होते का ? त्याच्या सुबत्तेचे कारण कोणते होते ?  लोकांनी जल प्रवाशाची सुरवात कोणत्या प्रकारे केली ? पूर्वी नागरिक कोणत्या मार्गावर जल प्रवास करत होते ? तेर प्रवास कोणत्या कालावधीत करत असे ? जगातील सर्वच

लोक सारख्याच पद्धतीने प्रवास करत होते का ? जल प्रवाश्यामुळे जगाच्या भूगोलात काही बदल झाला का ?  झाला असल्यास कोणता बदल झाला ? तो कोणी आणि कोणत्या पद्धतीने केला ?  आपल्या भारतातील व्यक्ती प्रवाश्यासाठी जगात कुठे कुठे जात असत ? त्या ठिकाणी जाऊन ते काय करत असत ? शास्त्रज्ञांनी या विषयीची माहिती कोणत्या प्रकारे मिळवली त्याविषयीची रंजक माहिती देखील दिवाळी अंकाच्या वाचनाने आपणास समजते .

 प्रवासववर्णन या वाहतुकीच्या मुळाशी असलेल्या घटकाला, तसेच आपल्या मराठीत खूपच कमी बोलल्या जाणणाऱ्या हवाई वाहतूक आणि अंतराळ प्रवास या घटकांना देखील या अंकात स्थान देण्यात आले आहे. हवाई वाहतुकीचे नियमन कोणत्या प्रकारे केले जाते?  विमान वाहतूक आणि  हेलीकॅप्टर वाहतूक यामध्ये काय फरक आहे ? याविषयीची माहिती या अंकात देण्यात आली आहे.  

दिवाळी अंकावर आक्षेप घेणाऱ्या व्यक्ती अनेकदा आपल्या मराठीत सध्या फक्त जाहिराती छापून पैसे मिळावे या हेतून दिवाळी अंक छापले जातात.  दिवाळी अंकात साहित्यविषयक मजकूर कमी आणि जाहिरातीच जास्त असल्याचा आक्षेप घेतात .मात्र या अंकात त्याचा लवलेश देखील जाणवत नाही. सुमारे अडीचशे पानाच्या अंकात फक्त एकच जाहिरात देण्यात आलेली आढळते ती देखील मधल्या पानावर आहे . कव्हर पेजेसवर नाही हे आपण लक्षात घेयला हवे . जाहिरात ना घेता दिवाळी अंक काढता येतो तो लोकप्रिय देखील करता येतो हे 'भवताल 'आपणास दाखवून देतो . ज्यांना खरोखरीच काही उत्तम वाचायचे आहे त्यांना भवताल हा एक उत्तम पर्याय आहे . मग वाचणार ना ' भवताल ' 

मागील वर्षांचा अर्थात २०२४ चा भवतालचा दिवाळी अंक कसा होता ? जाणून घेण्यासाठी पुढील लिंकवर क्लिक करा 



२०२३ चा भवतालचा दिवाळी अंक कसा होता ? जाणून घेण्यासाठी पुढील लिंकवर क्लिक करा 




२०२२ चा भवतालचा दिवाळी अंक कसा होता ? जाणून घेण्यासाठी पुढील लिंकवर क्लिक करा 






बुधवार, २२ ऑक्टोबर, २०२५

विनोदवीराचा पडद्यामागील संघर्ष दाखवणारे पुस्तक, 'हसरे दु:ख'


आपल्याला एखाद्या रमणीय तलावात बदक शांतपणे पोहतांना दिसले तरी आपल्याला शांत वाटणाऱ्या त्या तलावात बदकाचे स्वत:च्या देहाच्या खाली पायद्वारे सतत पोहणे सुरू असते‌.बदकांच्या पायांची हालचाल होत असल्याने वरवर शांत वाटणारे पाणी सतत वेगाने धुसमळत असते. मात्र वरून बघताना आपणास ते पाणी शांत भासते,आत चालणाऱ्या वादळाची आपल्याला कल्पना देखील येत नाही.
कोणत्याही सुप्रसिद्ध माणसाचे व्यक्तीमत्व देखील काहीसे असेच असते‌. ज्या कारणासाठी तो प्रसिद्ध झाला, त्या पातळीपर्यत पोहोचण्यासाठी त्याने घेतलेले सर्वच्या सर्व कष्ट बाहेर येतीलच असे नाही. लोकांनी गरज नसता केलेले मात्र तरी देखील हसत हसत सहन केलेले अपमान, मेहनत लोकांपर्यत पोहचलेलेच असे नाही. एखाद्या यशस्वी व्यक्तीमत्वाचा आपण सत्कार करत असू तेव्हा त्याच्या चेहऱ्यावर भलेही हास्य दिसत असले तरी त्या हसऱ्या चेहऱ्यामागची भावना या स्थितीपर्यत पोहचण्यासाठी केलेले कष्ठ आठवून मनातल्या मनात रडत सुद्धा असू शकते‌.
याच  हसऱ्या दु:खामगाची वेदनेची कारुण्यातेची आपल्याशी भेट होते, राजहंस प्रकाशनातर्फे प्रकाशित आणि भा.द.खेर लिखित 'हसरे दु:ख या पुस्तकात.नाशिकमधील सर्वात जून वाचनालय असलेल्या सावाना, अर्थात सार्वजनिक वाचनालय नाशिक च्या सौजन्याने मी हे पुस्तक नुकतेच वाचले. या पुस्तकात थोर विनोदवीर चार्ली चाप्लिन यांचे कांदबरी स्वरुपात चरीत्र सांगण्यात आले आहे. स्वामी या कांदबरीतून जसे माधवराव पेशव्यांचे, नेताजी मधून  नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे कथास्वरुपातील चरीत्र आपणासमोर उभे करण्यात येते.अगदी त्याचप्रमाणे भा.द.खेर  यांनी आपल्यासमोर चार्लि चाप्लिन याचे चरीत्र उभे केले आहे.
  या पुस्तकाच्या ५१४ पानातून  ३२ प्रकरणाद्वारे,लेखकाने सविस्तरपणे रंजकभाषेत चार्ली चाप्लिन यांचे चरीत्र रेखाटले आहे.पुस्तकाचे पहिले प्रकरण चार्लि चाप्लिनचे रंगभुमीवर पाऊल कसे पडते‌? याविषयी सांगते. या प्रकरणात चार्लि चाप्लिनची आई,जी व्यावसायिक गायिका आहे, जी गाण्यामुळे मोठ्या प्रमाणात पैसा कमवते अस्या लिली हार्ले हीच्या गाण्याचा कारकिर्दीचा शेवट कसा वेदनादायी होतो. गाण्याचा कारकिर्दीचा दुर्देवी शेवट झाल्याने ती चरीतार्थ भागवण्यासाठी अन्य छोटो मोठे व्यवसाय कसे करते,त्याचा बाल चार्ली चाप्लिनवर कसा परीणाम होतो, हे पहिल्या प्रकरणात सांगण्यात आले आहे‌. ‌पहिल्या प्रकरणात सांगितलेल्या बाबीच आधिक सविस्तरपणे साधरणत: एक  तृतीयांश पुस्तकात सांगितल्या आहेत.या बाबी सांगताना चार्लिची आईच्या पुर्वायुष्यातील व्यक्तींचा उल्लेख करत गाडी हळूचपणे भुतकाळात नेली आहे.
पुस्तकाचा साधरणत: पहिला एक तृतीयांश भाग वाचून झाल्यावर लेखकाने संपुर्ण फोकस चार्लि चाप्लिनवर केला आहे‌. यामध्ये त्याचा व्यवासायिक नट, दिग्दर्शक म्हणून प्रवेश, त्याला मिळणारे यश, आपल्या भावडांशी असणारे त्याचे प्रेमळ संबंध, त्याला यशाकडे वाटचाल करताना अचानक आलेले अपयश आपल्या आयुष्यातील पुर्वानुभव आठवत त्याने त्यावर केलेली मात याबी पुस्तकाच्या सुमारे ३३ टक्के ते ६६टक्के या भागात सांगितल्या आहेत.

,
शेवटचा एक  तृतीयांश भाग अपयशातून बाहेर पडत चार्लि चाप्लिन याने यशची चव पुन्हा एकदा कशी चाखली? त्याचा मृत्यू कोणत्या स्थितीत झाला? मृत्यूच्या वेळी त्याची कोणती इच्छा होती,याविषयी सांगण्यात आले आहे चार्ली चॅप्लिनचा मृत्यूची घोषणा डॉक्टर करतात आणि पुस्तक संपते.
आपल्याला यशस्वी माणसाचे यशस्वीपण दिसते‌.मात्र त्यासाठी त्याने घेतलेले कष्ट केलेली मेहनत दिसत नाही‌ ते दाखवण्याचे काम हे पुस्तक करते यशस्वी  होणाऱ्या माणसांनी अनेक गोष्टीचा विरह सहन केलेला असतो. तो आपल्याला या पुस्तकातून दिसतो. समर्थ रामदास स्वामी यांनी सांगितलेल्याप्रमाणे 'जगी सर्व सुखी असा कोण आहे रे, विचारी मना तूच शोधूनी पाहे, हे वचन आपणास पुस्तक वाचल्यानंतर किती खरे आहे, हे समजते.

गुरुवार, ३१ जुलै, २०२५

ग्रामीण भागातील कष्टकरी व्यक्तींचे भाव विश्व उघडणारा कथासंग्रह 'हस्ताचा पाउस

आपल्या मराठीत विविध प्रकारचे साहित्य मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे.तसेच या साहित्यात समाजातील सर्व जातीच्या व्यवसायाच्या ,आर्थिकदृष्ट्या श्रीमंत,गरीब ,मध्यमवर्गीय असा सर्व स्तरातील व्यक्तींच्या जीवनाचे खुबीने चित्रण केलेले आढळते‌. साहित्याचा वैवध्येतेची परंपरा मराठी साहित्यात खुप वर्षापासून आढळते‌. या वैभवशाली  साहित्यातील  एक घटक म्हणजे ज्येष्ठ साहित्यिक व्यंकटेश माडगुळकर यांनी लिसलेला हस्ताचा पाऊस हा कथासंग्रह .नाशिकमधील महत्त्वाचे वाचनालय असलेल्या सार्वजनिक वाचनालय नाशिक अर्थात सावानाच्या पुस्तक संग्राहलायतून मी  हे पुस्तक. मी नुकतेच वाचले.
   सुमारे ८ते १० पानी असलेल्या १२कथा या कथा संग्राहात समाविष्ठ करण्यात आलेल्या आहेत.प्रत्येक कथेचे सुत्र ग्रामीण जीवनात अन्याय सहन करणाऱ्या व्यक्तीभोवती गुंफण्यात आले आहे‌. कथेमध्ये आवश्यक त्या ठिकाणी ग्रामीण महाराष्ट्रातील बोलीभाषेचा वापर देखील खुबीने केल्याचा दिसून येते.प्रत्येक कथा उलगडताना पार्श्वभुमीवर जास्त चर्चा लेखकाने केलेली नाही‌.अत्यंत हळुवारपणे मात्र न रेंगाळता सुरवातीच्या अर्ध्या ते एक पानात लेखकाने पात्र परिचय आणि पार्श्वभूमी स्पष्ट केली आहे‌.
पहिल्या कथेचे शिर्षक 'देवा सटवा महार' हे आहे.या कथेत अज्ञानामुळे आणि गरिबीमुळे  एक महार समाजबांधव कसा नागवला जातो,त्याने बघितलेल्या स्वप्नाचा कसा चकाचूर होतो,हे १०पानांत लेखकाने मांडलयं वडार समाजबांधवांचे दैन्य दु:ख आपणास ९पानाच्या 'वडारवाडीच्या वस्तीत',या दुसऱ्या कथेतून समोर येतेय. पडकं खोपट या  कथेतून काही कारणाने गुन्हेगारीच्या चक्रात अडकलेल्या दोन कुटुंबप्रधान व्यक्तीमुळे कुटुंबाची कसी वाताहात हे समजते.ही या पुस्तकातील तिसरी कथा आहे. काळ्या तोंडाची आणि एकटा या अनुक्रम चौथ्या पाचव्या कथेतून प्राण्याचा भावना कथेतून डोकावतात.या दोन्ही कथांचे नायक आणि नायीका हे कुत्रे आहेत‌.पोकळी असे शिर्षक असलेल्या सहाव्या कथेतून काही कारणाने नोकरी न मिळाल्याने आणि व्यवसाय देखील करु न शकलेल्या प्रेमभंग झालेल्या माधव कुलकर्णी याचे व्यक्तीचित्र लेखक आपणासमोर उभे करतो‌.

 सातव्या कथेत श्याम नावाच्या आईवडील नसलेल्या आणि मोठ्या विवाहीत बहीणीच्या आधाराने लहान कुटुंबियांना सांभाळणाऱ्या श्याम नावाच्या प्रेमप्रकरणात अयशस्वी ठरलेल्या, आणि आपले दुःख कोणाला तरी सांगण्यासाठी आसुसलेल्या व्यक्तिरेखेसी लेखक आपली भेट करवून देतो.या कथेचे शिर्षक वसाण आहे.विपरीत घडले नाही या आठव्या कथेत एका जोगीण आणि तीला मदत करणाऱ्या विठ्ठलाचे भावविश्व आपणास दिसते. हस्ताचा पाऊस या कथेत आपणास गाढव आणि मालक यातील सबंध लेखक उलगडून सांगतो .हस्ताचा पाऊस ही या कथासंग्रहातील नववी कथा आहे.याच कथेवरून कथासंग्रहाचे नाव हस्ताचा पाऊस हे घेतले आहे.मायलेकाचा मळा या दहाव्या कथेत गावात एकेकाळी कुलकर्णीपद भुसवणाऱ्या मात्र घरातील व्यक्तींचा मृत्यू झाल्यानंतर ते सोडून शांतपणे जीवन व्यतीत करणाऱ्या मात्र त्यावेळीच गावातील सावकरांकडून त्रास सहन करणाऱ्या मायलेकाची गोष्ट लेखक आपल्यापुढे सादर करतो. शेवटून दुसऱ्या असलेल्या ११व्या कथेत सुद्धा सांदीपान आणि त्याची आई येशा या मायलेकांची गोष्ट आहे.हे दोघे महार बांधव आहेत परिस्थितीने पिचलेले आहे.तर कथा संग्रहातील शेवटची बारावी कथा पती असताना प्रचंड श्रीमंती बघितलेल्या मात्र पती निधनानंतर गरीबीत जिवन जगणाऱ्या विधवा पत्नींची आणि तिच्या मुलाची गोष्ट सांगण्यात आली आहे‌
पुस्तकाच्या कथा सहजसोप्या चटकन समजणाऱ्या, आणि छोट्या आहेत.तसेच त्यामुळे मनोरंजन देखील उत्तम होते .तरी किमान एकदा तरी त्या वाचल्याच पाहिजे असे माझे मत आहे.

मंगळवार, २९ जुलै, २०२५

इस्राइलच्या गुप्तचर संस्थेची रंजक कहाणी सांगणारे पुस्तक 'मोसाद'

सध्या आपल्या मराठीत अनेक नवनविन विषयांवरील अनेक पुस्तके प्रसिद्ध होत आहेत.  महाराष्ट्राच्या शहरी भागातीलच नव्हे  ग्रामीण भागातील छोट्या मोठ्या सर्वच प्रकाशकांकडून ही पुस्तके प्रसिद्ध करण्यात येत आहेत. पुर्वीपासून मराठीत असणारी इतर भाषेतील पुस्तके मराठी भाषेत अनुवादीत करण्याची परंपरा सध्या वेगाने विस्तारत आहे‌. याच मराठीच्या उत्तमोत्तम पुस्तकांचा परंपरेतील पुस्तके प्रसिद्ध करणारे एक महत्तवाचे प्रकाशन म्हणून आपण मधूश्री प्रकाशनाकडे   बघू शकतो‌.मुळचे नाशिक जिल्ह्यातील तालूक्याचे गाव देखील  नसणाऱ्या घोटीतून सुरवात केलेले आणि आता पुण्यात स्थिरावलेल्या  या प्रकाशनाकडून अच्युत गोडबोले यांची अनेक पुस्तके प्रसिद्ध करण्यात आली आहेत‌ हे आपणास माहिती असेलच‌.या पुस्तकांशिवाय मधूश्री प्रकाशनांकडून विविध देशांच्या गुप्तचर संस्थांची माहिती देणारी पुस्तके प्रसिद्ध करण्यात आलेली आहेत.त्यापैकी रॉ, एफबीआय, सीआयए, केजीबी या संस्थांवरील प्रत्येकी एक तर मोसादवरची दोन पुस्तके प्रमुख म्हणता येतील. मोसादवरील दोन पुस्तके  १६० आणि ३७६पानांची आहेत.त्यातील १६०पानांचे पुस्तक मी नुकतेच नाशिकमधील प्रमुख वाचानालय असलेल्या सावाना अर्थात सार्वजनिक वाचनालय नाशिक या संस्थेंचा मदतीने वाचले‌.
१६० पानांच्या या पुस्तकात ३० प्रकरणाद्वारे इस्राइलला मोसादची स्थापना करण्याची गरज का भासली,इस्राइल स्थापनेपुर्वीच मोसादच्या स्थापनेची सुरवात कसी झाली? मोसादची स्थापना झाल्यावर सुरवातीच्या काळात तीचे नियमन करताना इस्राइली पंतप्रधांनांकडून झालेल्या चूका, या चूकांवर त्यांनी कसे नियंत्रण मिळवले. मोसादबरोबरच स्थापन झालेल्या इस्राइलच्या अन्य गुप्तचर संस्था मोसादमध्ये कोणत्या पद्धतीने विलीन करण्यात आल्या.मोसादच नाही तर कोणत्याही देशातील गुप्तहेर संस्थांचे काम कसे चालते? मोसादने आतापर्यत यशस्वी केलेल्या मोहिमा, मोसादवर झालेले आरोप,त्यामागची कारणे,मोसादचा आपल्या गुप्तहेरांविषयी असलेला दृष्टिकोन, मोसादच्या सुरवातीच्या काळात तीला मिळालेली अमेरीकेची मदत या विषयी माहिती मिळते.
मूळ पुस्तक इंग्रजी आणि तामिळ भाषेत अनेक विषयांवर संशोधनपर मात्र रंजक आणि माहितीची वस्तुनिष्ठता जपत लिखाण करणाऱ्या नागसुब्रमणियन चोक्कनाथन यांनी इंग्रजी भाषेत लिहले आहे. एन चोक्कन या नावाने ते प्रसिद्ध आहे.मुळचा इंग्रजी भाषेतील पुस्तकाचा अभय नरहर जोशी यांनी अनुवाद केला आहे‌.मी मराठी अनुवाद वाचला आहे.अनुवादाची भाषा प्रवाही,सहज समजणारी आहे.मोसादचे बोधचिन्ह असलेले निळ्या रंगातील मध्ये पिवळा पट्टा असलेले आणि पुस्तकाचे नाव पांढऱ्या रंगात छापलेले मुखपृष्ठ आपले लक्ष चटकन वेधून घेते.
सध्या आपल्या भारतात गुप्तहेर संस्था गुप्तहेर यांचे महत्त्व मोठ्या प्रमाणात वाढलेले आहे.त्या पार्श्वभुमीवर जगप्रसिद्ध अस्या मोसादची माहिती देणारे फाफटपसारा टाळणारे हे पुस्तक आपण वाचायलाच हवे‌

शनिवार, १९ जुलै, २०२५

संत तूकाराम आणि संत रामदास यांच्या शिकवणीचे सद्य काळातील महत्त्व सांगणारे पुस्तक, तूका राम दास

आपल्याकडे संतपरंपरेची मोठी परंपरा आहे. या संतांनी जीवनाविषयीच्या अनेक समस्यांवर मोठा उपदेश केला आहे. मात्र आपल्या दुर्देवाने या संताच्या शिकवणीच्याऐवजी त्यांनी केलेल्या चमत्काराचीच चर्चा जास्त होताना दिसते. जसे संत ज्ञानेश्वरांनी रेड्याचा मुखातून गीता म्हणवली, भिंत चालवली.किंवा संत तूकाराम यांची कागदावर लिहलेली गाथा तीन दिवस पाण्यात राहुनसुद्धा तीन दिवसांनी जशीच्या तसी बाहेर आली‌.वगैरै. सध्याचा अत्यंत ताणतणावाच्या काळात या संताच्या उपदेशाचे महत्त्व अजूनच मोठ्या प्रमाणात वाढलेले आहे.संताच्या या  सध्याचा काळातील  शिकवणीचे महत्त्व आपणास समजते ,दैनिक लोकसत्ताच्या प्रकाशनविभागाकडून करण्यात आलेल्या 'तूका राम दास' या पुस्तकातून. संत तूकाराम यांच्या नावातील राम आणि संत रामदास यांच्या नावातील राम एकत्रच घेतलेल्या या पुस्तकातून आपणास या संताच्या शिकवणीचे सध्याचा काळातील महत्त्व समजून येते‌. सन २०१६साली दैनिक लोकसत्तात संत तूकाराम आणि संत रामदास यांच्या विषयी साप्ताहिक लेखमाला प्रसिद्ध झाली होती.याच लेखमालिकेचे हे पुस्तक. जे मी नुकतेच नाशिकमधील सुप्रसिद्ध वाचनालय सार्वजनिक वाचनालय नाशिक अर्थात सावानाच्या मदतीने वाचले.
यात संत तूकाराम यांच्या विषयी २६ प्रकरणातून तर संत रामदास यांच्याविषयी २२प्रकरणातून सांगण्यात आले आहे. या पुस्तकातील प्रकरणे आधी सदर स्वरूपात वृत्तपत्रातून प्रसिद्ध झालेली असल्याने  छोटी आहेत. जी चटकन वाचून समजतात. या पुस्तकात दोन्ही संताचे चरीत्र सांगण्यात आलेले नाही तर तर सर्वच्या सर्व प्रकरणे संत तूकाराम आणि संत रामदास यांच्या शिकवणूतील वर्तमान संदर्भ आपणास उलगडून सांगतात.नाही म्हणायला पुस्तकाच्या संत तूकाराम महाराज यांच्या विषयीच्या भागातील पहिले दोन प्रकरणे संत तूकाराम महाराजांच्या वेळची परिस्थिती स्पष्ट करतात.तर शेवटचे प्रकरण संत तूकाराम यांच्या सदेह वैंकुठगमनाविषयी सांगतात. ते वगळता  पुस्तकातील अन्य ४५ प्रकरणे पुर्णत: या १७ व्या शतकातील संताचे सद्यस्थितीतील महत्त्व अधोरेखीत करतात. 
संत तूकाराम महाराज आणि संत रामदास स्वामी या काहीस्या समकालीन संतांमुळे समाजात चैतन्य कोणत्या प्रकारे आले‌. त्यांनी केलेल्या रचनांमध्ये त्यांनी केलेल्या न केलेल्या रचना देखील कोणत्या बेमालूम पद्धतीने कालांतराने घुसवण्यात आल्या . याउलट स्थिती संत तूकाराम यांच्याबाबत कशी उद्भवली.त्यांच्या ह्यातीत त्यांनी केलेल्या रचना इतरांनी स्वत:चा म्हणून कश्या वापरल्या.याबाबत संत तूकाराम यांची प्रतिक्रिया काय होती.समर्थ रामदास स्वामी यांनी दासबोध आणि मनाचे श्लोक वगळता अन्य कोणत्या रचना केल्या.कोणकोणत्या भाषेत केल्या.‌समर्थ रामदास स्वामी कोणकोणत्या विषयांत पारंगत होते.याविषयीची माहिती देखील या पुस्तकातून मिळते.
     पुस्तक मुळात वृत्तपत्रीय लेखांचा संग्रह असले तरी  दोन तीन लेखांचा अपवाद वगळता लेख लोकसत्तात प्रसिद्ध झाले त्यावेळचा राजकीय स्थितीचा उल्लेख आढळत नाही‌. हे याचे वैशिष्ठच म्हणता येईल.मी या आधी वाचलेल्या या सारख्या पुस्तकात तत्कालीन राजकीय स्थितीचा उल्लेख मोठ्या प्रमाणात आढळतो .
पुस्तक वाचल्याने आपणास संत तूकाराम महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांची सद्यस्थितीत देखील किती गरज आहे‌, हे समजते‌.पुस्तक फार मोठे नही जेमतेम २०६ पानांचे आहे‌.जे सहजतेने वाचून होते‌.पुस्तक छोटे असले तरी त्यातील आशय खुप मोठा आहे.मग वाचताय ना पुस्तक

रविवार, २९ जून, २०२५

गणिताची रंजक सफर घडवणारे पुस्तक नंबर्स

गणित ! अनेकांचा नावडता विषय.नको ते आकडे, नको ती समिकरणे.असाच आपल्यापैकी काहीचा आग्रह असण्याची शक्यता अधिक आहे.दहावीच्या शालांत परिक्षेत देखील ज्या विषयात मुल मुली सर्वात जास्त नापास होतात असा इंग्रजीनंतरचा विषय म्हणजे गणित होय. तर असा गणित विषय सुद्वा रंजक आहे. गणितात मनुष्याला खिळवून ठेवण्याची ताकद आहे असे सांगितले अनेकांना ते खोटे वाटण्याची शक्यता अधिक.गणित सोपे  प्रत्येक पायरी सविस्तर सांगून समजवता येईल,मात्र गणित रंजक करता येणार नाही असेच अनेकाचे म्हणणे असेल.मात्र गणित रंजक ,खिळवून ठेवण्याची किमया केली आहे‌.अच्युत गोडबोल आणि डॉ.विद्यागौरी प्रयाग यांनी लिहलेल्या नंबर्स या या पुस्तकाने. मधूश्री प्रकाशनाच्या सव्वा तीनशे पानाच्या पुस्तकात १२प्रकरणाद्वारे आपणास गणितातील रंजकता समजते‌.नाशिकमधील महत्तवाचे वाचनालय असलेल्या सावाना अर्थात सार्वजनिक वाचनालय नाशिक याच्या पुस्तक संग्राहलयातून हे पुस्तक मी नुकतेच वाचले. 
या पुस्तकाच्या १२प्रकरणापैकी पहिल्या प्रकरणात आपणास संख्या कस्या निर्माण झाल्या?याविषयी २८पानामधून माहिती मिळते तर २८पानाच्या दुसऱ्या प्रकरणातून संख्याच अमुर्त अमर्यादित स्वरुपाची माहिती लेखक आपणास देतो.३रे प्रकरण २७पानाचे आहे.ज्यात आपणास पाय या स्थिरांकाविषयी माहिती मिळते‌ तर पुढच्या चवथ्या प्रकरणात ऑयलरच्या समिकरणाविषयीची माहिती मिळते.हे प्रकरण २१पानी आहे.पाचव्या प्रकरणात आणि सहाव्या प्रकरणात आपणास अनुक्रमे प्राईम नंबर्स आणि फिबोनाची क्रमिका याविषयी माहिती मिळते.सातवे प्रकरण २०पानी आहे.ज्यात संख्याविषयी लोकांचे असणारे समज गैरसमज यावर लेखकाने प्रकाशझोत टाकला आहे. ३०पानाच्या ८व्या प्रकरणात आपणास संख्याचा गमती जमती कळतात तर नवव्या प्रकरणात काही गणितीय कोडी लेखकाने सांगितली आहेत.संख्या गणन पद्धत,दशमान ,बायनरी, ऑक्टल, हेक्झा याविषयी लेखकाने दहाव्या १८पानी प्रकरणात सांगण्यात आले आहे.तर शेवटून दुसऱ्या अकराव्या प्रकरणात १२पानाद्वारे लेखकाने वैदिक गणिताबाबत सांगितले आहे‌ तर शेवटच्या १२व्या प्रकरणात २५पानात लेखकाने अंकगणिताची मुलतत्वे आपणास सांगितली आहेत‌.
     अच्युत गोडबोले यांच्या अन्य पुस्तकासारखीच या पुस्तकाची भाषा सहजसोपी चटकन समजणारी आहे. गणिता सारख्या काहीस्या रूक्ष समजल्या गेलेल्या विषयातील बोजडपणा पुस्तकात कोठेही जाणवत नाही‌. पुस्तकातील प्रत्येक प्रकरण सोप्या मराठीत स्पष्ट करुन सांगितले आहे‌.व्यवहारात रूढ नसणाऱ्या मराठी संज्ञा न वापरता, रुड असलेल्या इंग्रजी संज्ञाच या पुस्तकात देखील वापरल्या आहेत.गणिता सारखा किचकट विषय देखील रंजकतेने शिकवता येतो,हे आपणास पुस्तक वाचनातून समजते‌.तरी किमान एकदा तरी हे पुस्तक वाचावेच.





रविवार, २२ जून, २०२५

गुप्तहेरांच्या विश्वाची सफर घडवणारे पुस्तक, 'शेरलॉक्स होमच्या कथा'

गुप्तहेर आणि गुप्तहेरांचे विश्व हा आपल्यापैकी अनेकांचा आवडीचा विषय‌.याचे नाव ऐकले तरी भुवया उंचवणारा विषय‌.आपल्या मराठीत याविषयी थोडेसे कमीच बोलले गेले आहे‌.रा.ना वडप यांनी आपल्या कथांमधून पुढे आणत या विषयाला न्याय देण्याचा प्रयत्न केला.मात्र वडपांखेरीज अन्य साहित्यीकांनी या विषयापासून दुरच राहणे पसंत केले.गेल्या काही दिवसात मराठीत गुप्तचर संस्थेच्या बाबत मोठ्या प्रमाणात लिहले गेले असले तरी आजदेखील गुप्तहेरांच्या कथेबाबत मराठी भाषिकांना अन्य भाषा प्रामुख्याने इंग्रजीवरच अवलूंबन रहावे लागते‌. इंग्रजीमध्ये स्कॉटलंडचे रहिवासी असलेल्या सर आर्थर कॉनन डॉयल यांनी लिहलेल्या गुप्तहेरांचा कथा संपुर्ण जगात प्रसिद्ध आहेत. या कथांचा नायक शेरलॉक होम्स नावाची व्यक्तीरेखा आहे.या नायकाचा नावावरुन शेरलॉक होम्सच्या कथा या नावाने या प्रसिद्ध आहे‌. मराठीसह जगभरात अनेक भाषांमध्ये या कथांचा अनुवाद प्रसिद्ध झाला आहे.या अनुवादीत कथांच्या पुस्तकांपैकी एक असलेल्या  आणि गोयल प्रकाशनामार्फत प्रसिद्ध  करण्यात आलेले पुस्तक मी नुकतेच नाशिकमधील महत्त्वाचे वाचनालय असलेल्या सावाना अर्थात सार्वजनिक वाचानालयच्या मदतीने वाचले.जीवन आनंदगावर यांनी अनुवादीत केलेल्या या २४६ पानांच्या पुस्तकात शेरलॉक होम्सच्या बारा कथा समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत. तांबूस रंगाच्या केसांच मंडळ या  पहिल्या कथेमध्ये बँक चोरीची कथा  सांगण्यात आली आहे.दुसऱ्या कथेचे शीर्षक  नील माणकाची कहाणी असे आहे.ज्यात अत्यंत मौल्यवान रत्नाच्या चोरीची कथा मांडण्यात आली आहे.
ब्रिटीश घराण्यासी संबंधीत एका उमरावाच्या लग्नाची रहस्यमय कथा  'नव वधूचे पलायन' या तिसऱ्या कथेमध्ये सांगण्यात आली आहे‌ शेरलॉक्स होम्स च्या पराभवाची कहाणी ती बाई या चवथ्या कथेतून आपल्याला समजते.
बॉस्कोम्बे व्हॅलीतील नाट्य पाचव्या कथेत मांडण्यात आलयं तर सहाव्या कथेत कॉपर बीचचे रहस्या दाट  बांबूचे नाट्य या शीर्षकाखाली उलगडून सांगण्यात आले आहे. रॉयलॉट चा मृत्यू सापाच्या चावण्याने झाला,हे आपणास ठिपक्या ठिपक्याचे रहस्य असे शीर्षक असलेल्या सातव्या गोष्टीतून समजते‌.आठव्या कथेमध्ये आपणास  हॅथरेच्या बोटांच्या रहस्याचा उलगडा होतो .तर नवव्या कथेत राजमुकुटाचे थरारक असणारे रहस्य आपणास समजते.होम्सरचे नक्की काय झाले याचा आपणास हेच शीर्षक असलेल्या दहाव्या कथेत उलगडा होतो .तर अकराव्या आणि बाराव्या कथेत अनुक्रमे आपणास संत्र्याचा पाच बिया आणि ओठ मुडपेला कुरुप मानसाच्या विषयी शेरलॉक्स होम्स विषयी आकलन समजते.
   सर्व पुस्तकची भाषा संवादी असल्याने ते वाचल्यावर चटकन समजते‌.‌जागतिक स्तरावर विख्यात असलेल्या या पुस्तकामुळे जागतिक स्तरावरचे साहित्य कसे असते हे आपणास समजते.तरी ज्यांना गुप्तहेर याविषयी उत्सुकता नाही अस्यांनीसुद्धा हे पुस्तक किमान एकदा तरी वाचायलाच हवे.

समाजाचा वेध घेणारे, विचारांना समृद्ध करणारे मासिक- अनुभव

अनेकदा वाचन म्हटलं की फक्त पुस्तके डोळ्यासमोर येतात . मात्र ते खरे चित्र नाहीये . दर आठवड्याला प्रकाशित होणारे साप्ताहिक , दर...